Etymologiewiki - Gebruikersbijdragen [nl]

kolder3

2018-10-22T14:58:20Z

Olivier van Renswoude:

'''kolder''' zn. ‘vloerbalkje; dakspar’

Nnl. ''kolder, kolter'' ‘soort van juffer, spar; grondhout’, in ''onder het steygerhout … zullen zyn (begreepen) groote en kleyne masten, groote en kleyne juffers, lange en korte kolters, schoorhouten enz.'' [1752], ''kolters (...) zijn zwaarder dan sparren en juffers, doch anders van dezelfde soort'' [1825], ''het (...) doorboren van de veenlaag, met eene lat, sliet of kolder, tot in de klei'' [1851] – te Groningen ook ''kolders'' (mv.) ‘kleine balkjes waar vloeren op gelegd worden; juffers voor de verlenging van boerenwagens’ en in West-Vlaanderen nog ''kulter'', ''kulder'' ‘lang stuk hout, voor zolderbalken; dwarshout dat planken van stellages draagt’

Gezien diens vorm met ''-old-'' i.p.v. ''-oud-'' en de houthandel op de Oostzee vermoedelijk ontleend aan het Nederduits. Hoewel laat overgeleverd, en indien daar inheems, is te overwegen dat het teruggaat op een pgm. ''*kuldra-'' ‘ligger’. Verwant zijn dan Noors ''kull, kuld'', Deens ''kuld'' ‘leg, nest, worp’ < pgm. ''*kulda-''. Buiten het Germaans zijn te verbinden Litouws ''guliù'' ‘gaan liggen’, ''gùltas'' ‘bed, leger’, ''gvalà'' ‘liggend’ en Armeens ''kaɫaɫ'' ‘hol, leger’. Allen van de wortel pie. ''*gu̯el-'' ‘gaan liggen’ (LIV2 192).

Kroonen (2013) reconstrueert daarentegen ''*gwelH-'' en verbindt binnen het Germaans nog ''*keldiz-'' (oe. ''cild'' ‘kind’, ne. ''child'') en ''*kelþīn-'' (got. ''kilþei'' ‘baarmoeder’). Het verlies van labialisatie zou dan wel onregelmatig zijn. Maar wellicht is de labialisatie juist een Baltische analogische innovatie.

[O.E.C. van Renswoude]

Verwijzing: Kroonen, G., ''Etymological Dictionary of Proto-Germanic'' (Leiden, 2013)

eins

2018-10-22T14:52:45Z

Olivier van Renswoude:

'''eins''' zn. ‘hengsel, oor’

Mnl. ''hense, heise, heyse'' ‘handvat, oor, hengsel’ in ''hense, ansa'' [1300; Diut.], ''datter twintich (zielen) aen dooren (van den ketel) hanghen, ende aen den heyse bicans een duyst'' [1401; Sacr.], ''heise, ansa, een hanthave of heise van een cruic of canne'' [1544; Ant. Lied.], zuidelijk vnnl. ''eins, einze, eis, heins, heinze, heis,'' in ''chartilagen, vleesch, vel, en beenen, als stomme heinzen'' [1548; Const v. Rhetor.]

Mnd. ''ose'' ‘handvat; lus, strik’ (Twents ''euzen'' mv. ‘oogvormige opening’, Gronings ''ouzen'' mv. ‘id.’; > nhd. ''Öse'' ‘oog van een naald, voor een haakje’), nfri. ''oes'' ‘oogje voor draad, touwgat’, me. ''*ose'', ''nose'', ''*nese'' ‘lus, strik’ (ne. ''noose'', dial. ''oose'', ''neese''), on. ''æs'' ‘vetergat’ < pgm. ''*ansō-, *ansjō-''.

De Nederlandse vormen gaan terug op de vorm ''*ansjō-'', waarbij de ''-a-'' door i-umlaut tot ''-e-'' werd en vervolgens na een gedekte neusklank tot ''-ei-'', zoals bijv. in nnl. ''peinzen'' en ''einde''. De oneigenlijke ''h-'' van sommige vormen is ontstaan door hypercorrectie na het wegvallen van ''h-'' in verscheidene streektalen, zoals in nnl. ''hozen'', en/of door vergelijking met woorden als ''hengsel'' en ''hijsen''. Het ontbreken van de ''-n-'' in sommige vormen kent zijn weerga in bijv. ''peizen'' naast het reedsgenoemde nnl. ''peinzen''.

Weijnen (2003) meent het woord ook te herkennen in het eerste lid van (Noord)nederlands ''ooshout'' ‘dwarshout waaraan de paardenstrengen vastgemaakt worden’, maar mogelijk is daar sprake van een ander woord, te weten pgm. ''*ansa-'' ‘balk’ (mhd. ''ansboum'', on. ''ás'').

Het Engelse woord wordt ook wel vermoed als ontlening aan Oudfrans ''nous'' ‘knoop’, maar hoort mede gezien de gewestelijke vormen ''oose'' en (met i-umlaut) ''neese'' eerder bij de onderhavige groep. De ''n-'' is overgenomen van het onbepaald lidwoord na een verkeerde woorddeling, zoals bijv. ook in ''a nickname'' (< ''an eke name''). Vergelijk omgekeerd ne. ''adder'', nnl. ''adder'' naast nhd. ''Natter''.

Verwanten buiten het Germaans zijn o.a. Grieks ''hēsía'' mv. ‘teugels’, Latijn ''ānsa'' ‘handvat, oor’, Oudiers ''éis(s)i'' mv. ‘teugels’ en Lets ''ùosa'' ‘handvat, oor, oogje’, van de wortel pie. ''*h2ens-''.

[O.E.C. van Renswoude]

Verwijzingen: Kroonen, G., ''Etymological Dictionary of Proto-Germanic'' (Leiden, 2013), Weijnen, A.A., ''Etymologisch dialectwoordenboek'', 2e druk ('s Gravenhage, 2003)

amer

2018-10-22T14:45:07Z

Olivier van Renswoude:

'''amer''' zn. ‘houtskool’

Mnl. ''amere'' ‘gloeiende kool of uitgegloeide kool’ in ''amere (geleschte off dode ameren), favilla; levendigen ameren, sintilla'' [Theuthon. 1477], vnnl. ''amer'' in ''ameren, gloeyende koolkens. braises'' [Plant. 1573] – het woord is thans tot de streektaal beperkt, m.n. Limburgs ''aomere'' ‘houtskool’. Een oude afleiding is mnl. ''amerdijn'' ‘hete as’, kennelijk met ingevoegde overgangsklank ''-d-'' uit ouder ''*amerijn''.

Mnd. ''āmere'', nhd. ''Ammern'' mv., ofri. ''ēmer'', oe. ''ǽmyrie'' (ne. ''embers'' mv.), nno. (dial.) ''åmyrja'' < pgm. ''*ēmuzjōn-''.

Het woord werd al vroeg niet meer begrepen en volksetymologisch herduid als samenstelling, getuige mnd. ''ēmere'', ohd. ''eimuria'' (mhd. ''eimere''), on. ''eimyrja'' (nno. ''eimørje'', nde. ''emmer'') < pgm. ''*aim-uzjōn-''. Vgl. hiervoor on. ''eimr'' ‘stoom, rook’ < pgm. ''*aima-'' en on. ''ysja'' ‘vuur’ < pgm. ''*usjōn-''. Verwanten van laatstgenoemde zijn on. ''usli'' ‘vuurzee; gloeiende kool’ < pgm. ''*uslōn-'', en mnd. ''osele'' ‘hete as’, mhd. ''usele'' ‘id.’, oe. ''ysle, ysel'' ‘vonk; as; gloeiende kool’ < pgm. ''*usljō-''. De gangbare duiding dat alle vormen teruggaan op dit (ogenschijnlijk pleonastische) ''*aim-uzjōn-'' is niet overtuigend. De verbreiding van vormen met ''-ā-'' is groot, terwijl de ontwikkeling van ''-ā-'' uit ''-ai-'' slechts tot het Noordzeegermaans beperkt is. Andere, jongere vervormingen zijn overigens nno. ''eldmørje, ildmørje'' e.d., met aanpassing aan ''eld/ild'' ‘vuur’.

Pgm. ''*ēmuzjōn-'' ware wel een verzelfstandiging van een oud actief voltooid deelwoord met een betekenis als ‘gebrand hebbende, ontvlamd zijnde’, bij een verloren werkwoord ''*eman-'' ‘branden, ontvlammen, heet zijn’. Vergelijk got. ''bērusjōs'' ‘ouders’, eigenlijk ‘gebaard hebbenden’, bij ''*beran-'' ‘dragen, baren’.

Verwant is in elk geval nno. (dial.) ''åme'' ‘warmte afgeven’ en vermoedelijk ofri. ''ēme'' ‘het koken’ < pgm. ''*ēmō-''. Verder te verbinden zijn enerzijds Westfaals ''åme'' ‘vonk’, oe. ''óman'' mv. ‘wondroos’, on. ''áma, ámu-sótt'' ‘id.’ < pgm. ''*ēmōn-'', anderzijds nnl. ''aamt'' ‘opzetting van de uier’, nhd. ''Ohm'' ‘huidontsteking’, oe. ''óm'' ‘roest’ < pgm. ''*ēma-'', beide met de grondbetekenis ‘ontvlamming, inflammatie, ontsteking’.

Pgm. ''*eman-'' kan teruggaan op pie. ''*h1em-'' ‘nemen’ (LIV2 236), een wijdverbreide wortel die anders afwezig lijkt te zijn in het Germaans. De betekenis zou dan ontwikkeld zijn in een zinsverband met een later weggelaten woord voor vlam of vuur. Vgl. nnl. ''vlam vatten'' en ''vuur nemen'', alsook ne. ''to catch fire''.

[O.E.C. van Renswoude]

god

2018-10-22T13:28:25Z

Olivier van Renswoude:

'''god''' zn. ‘opperwezen’

Gezien het ontbreken van cognaten buiten het Germaans zou het woord betrekkelijk laat gevormd kunnen zijn, te weten ná het verdwijnen van laryngalen. In dat geval is het alsnog te verbinden met pie. ''*ǵheuH-'' (dan wel ''*ǵhu̯eH-'' volgens LIV2) ‘roepen, aanroepen’.

Te overwegen is dan dat een oude presens ''*ǵhuH-i̯é-'' na verlies van de laryngaal en rekking van de voorgaande klinker zich klankwettig ontwikkelde tot ''*ǵhū-i̯é-'', en daarna, met verkorting van onbeklemtoonde klinker vóór een resonant (per Dybo’s wet), tot ''*ǵhu-i̯é-''. Hiervan kon vervolgens worden afgeleid ''*ǵhu-tó-'' > pgm. ''*guda-'' > nnl. ''god''. Vergelijk hoe ''*priH-i̯é-'' ‘vertrouwd zijn’ langs ''*prī-i̯é-'' leidde tot ''*pri-i̯é-'', met de afleiding ''*prí-tu-'' > pgm. ''*friþu-'' > nnl. ''vrede''.

Het werkwoord zelf ontwikkelde zich verder tot pgm. ''*gujan-'' (of ''*gujjan-'' per Holtzmanns wet) en stierf al vroeg uit, m.u.v. een enkel gewestelijk overblijfsel als Zaans ''guien'' ‘huilen, gieren, van de wind’, en verlengingen als mnl. ''goyten, guiten, guten'' ‘smadelijk toeroepen, schimpen, spotten’.

Kroonen (2013) daarentegen oppert ontwikkeling van ''*guda-'' uit ''*gu̯hu-tó-'' i.v.m. de groep van Oudkerkslavisch ''gověti'' ‘vereren’, waarvoor hij een voorloper ''*gu̯hou-eh1-'' aanneemt. De reconstructie van de anlaut ''*gu̯h-'' is echter gebaseerd op verband met Latijn ''faveō'' ‘gunstig gezind zijn’, dat volgens De Vaan (2008) eerder teruggaat op ''*bhh2u-eh1-''. Als we dan alsnog van ''*ghu-tó-'' en ''*ghou-eh1-'' uitgaan kunnen we verband leggen met pgm. ''*gauma-'' > mnl. ''goom'' ‘acht, aandacht, opmerkzaamheid’.

[O.E.C. van Renswoude]

Verwijzingen: Kroonen, G., ''Etymological Dictionary of Proto-Germanic'' (Leiden, 2013), Vaan, M. de, ''Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages'' (Leiden, 2008).

daas1

2017-01-11T11:21:18Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''daas 1''' zn. ‘steekvlieg’ Er is inderdaad geen verband tussen ''daas'' ‘brems’ en ''daas'' ‘suf’, daar het tweede met onder meer nnl. ''bedaren'' ‘k...'

'''daas 1''' zn. ‘steekvlieg’

Er is inderdaad geen verband tussen ''daas'' ‘brems’ en ''daas'' ‘suf’, daar het tweede met onder meer nnl. ''bedaren'' ‘kalmeren’ en on. ''dæsinn'' ‘lui, traag’ behoort tot de groep van pgm. ''*dēs-, *das-, *daz-''. Deze is de voortzetting van pie. ''*dheh1-s-, *dhh1-s-,'' een uitbreiding bij ''*dheh1-'' ‘(zich) leggen, zetten’, waarvoor zie nnl. ''doen''.

Het voorstel van Goossens (1985) tot een grondvorm pgm. ''*dawas-'' is echter ook af te wijzen. Een tweevoudige voltrap binnen een enkele wortel is niet aannemelijk en het is onwaarschijnlijk dat een intervocalische /w/ zich zou ontwikkelen tot de /v/, /f/ en /p/ van vormen als mnl. ''dauese'' (l. ''davese''), Twents ''daafsche'' en Limburgs ''daps, daops''. Hier is dan ook sprake van een oorspronkelijke intervocalische /b/ die na klankwettige verschuiving tot /v/ en /f/ is weggevallen zoals in nnl. ''heus'', mnl. ''huesch'' tegenover nnl. ''hoofs'', mnl. ''huefsch, huevesch, hoofsch, hovesch'' en nhd. ''hübsch''.

Er is daarmee een veel eenvoudigere duiding mogelijk: het woord komt van een pgm. ''*dabusjō-'' als afleiding bij ''*dabōn-'' (vnnl. ''daven'' ‘razen, tieren’, nnl. ''daveren'' ‘dreunen’), zoals ''brems'' ‘daas’ van ''*bremisjō-'' bij ''*breman-'' (mhd. ''bremen'' ‘dreunen’).

--[[Gebruiker:Olivier van Renswoude|Olivier van Renswoude]] 11 jan 2017 12:21 (CET)

jas1

2016-12-20T13:29:27Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''jas 1''' zn. ‘bovenkledingstuk’ Als de oostelijke vorm ''jes'' door i-umlaut is ontstaan moet het woord veel ouder zijn dan de eerste overlevering en is het aa...'

'''jas 1''' zn. ‘bovenkledingstuk’

Als de oostelijke vorm ''jes'' door i-umlaut is ontstaan moet het woord veel ouder zijn dan de eerste overlevering en is het aannemelijk dat het stamt uit het Germaans. Te overwegen dan als grondvorm is pgm. ''*jassi-''. De vorm ''jas'' stamt in dat geval uit het nom./acc. ev. ''*jassiz'', waarin de uitgang al vóór i-umlaut geheel was afgesleten, en de vorm ''jes'' uit onder meer het nom./acc. mv. ''*jassīz'', dat wel lang genoeg zijn uitgang in enige hoedanigheid bewaarde. Vergelijk hoe pgm. ''*gasti-'' leidde tot nnl. ''gast'', nhd. ''Gast'', mv. ''Gäste''.

Voor de verdere herkomst kunnen we aanknopen bij onder meer Oudkerkslavisch ''po-jašǫ'', Litouws ''júosti'', Lets ''juôzt'' en Grieks ''zṓnnumi'', allen met de betekenis ‘(om)gorden, omsluiten’, van de wortel pie. ''*i̯éh3s-, *ih3s-'' (LIV2 311). De Germaanse voortzetting hiervan zou echter ''*jōs-, *īz-'' luiden.

Denkbaar is dat de s-aoristus ''*i̯ḗh3s-s-, *i̯éh3s-s-'', die anderszins is terug te vinden als Grieks ''ézōsa'', zich ontwikkelde tot pgm. ''*jēss-, *jōss-'' en naar analogie van een verleden tijd als ''*wōsk-'' bij ''*waskan-'' ‘wassen’ leidde tot een nieuwe tegenwoordige tijd en onbepaalde wijs ''*jassan-'' ‘(om)gorden, omsluiten’. Hiervan werd vervolgens ''*jassi-'' afgeleid.

Bewijs van het bestaan van dit werkwoord ware nnl. ''jassen'' ‘slaan; (ver)drijven; hard regenen’. We moeten dan denken aan slaan en (ver)drijven met een gesel, zweep of riem, waarbij het doel als het ware omgordt wordt. Vergelijk hiervoor nnl. ''gorden'' in de betekenis ‘geselen met een riem’ en ook nnl. ''neerslag'' en ''geselen'' met betrekking tot regen. Vergelijk bovendien hoe de hierboven genoemde woorden Litouws ''júosti'' en Lets ''juôzt'' behalve ‘(om)gorden, omsluiten’ bij uitbreiding beide ook ‘slaan’ betekenen en het tweede zelfs ook ‘haasten’.

--[[Gebruiker:Olivier van Renswoude|Olivier van Renswoude]] 20 dec 2016 14:29 (CET)

vlaanderen

2016-10-01T20:06:26Z

Olivier van Renswoude:

'''Vlaanderen''' streeknaam

Lat.-onl. ''Flandrensis'' [700-25], ''in Flandris'' [700-25], ''Flandria'' [1014], mnl. ''Vlaendren, Vlaender'' [1340-1420], nnl. ''Vlaanderen''. Daarbuiten onder meer oe. ''Flandron'' [1079], ne. ''Flanders''.

Oorspronkelijk verwees de naam naar een gouw langs de kust die grotendeels bestond uit een schorrenvlakte. Ten grondslag ligt dan ook vroeg-onl. ''*flan, *flam'' ‘waterige vlakte’ < pgm. ''*flana-'' (o.), dat net als o.a. Latijn ''plānum'' ‘vlakte’ teruggaat op pie. ''*pleh2-nó-''. In het Germaans is het woord anderszins overgeleverd als gewestelijk ne. ''flam'' ‘laag, drassig land bij een stroom’ en ook ''flams'' (mv.) ‘watervlak, waterplanten die een watervlak bedekken’ en Gronings ''vlammen'' (mv.) ‘vlies op het water’.

Vanuit de iets andere betekenis ‘uitgespreid iets’ herkennen we hetzelfde woord ook nog in nnl. (jagerstaal) ''vlan, vlam'' ‘klein slagnet’ en gewestelijk ne. ''flan, flam'' ‘klein rond net dat over een konijnenhol wordt gelegd’ en ''flam, flanhat'' ‘brede hoed’.

Het staat naast een oud bijvoeglijk naamwoord dat nog overleeft als gewestelijk ne. ''flan'' ‘vlak, ondiep; wijd; uitgestrekt’ en Westvlaams ''vlam-'' in ''vlamvol'' ‘gevuld tot vlak aan de nok’ (naast ''vlamende vol'') < pgm. ''*flana-'' ‘vlak, uitgespreid’, dat net als onder meer Latijn ''plānus'' ‘vlak’ teruggaat op pie. ''*pleh2-nó-''.

De Germaanse vormen met /m/ zijn ontstaan door assimilatie aan de anlautende /f/, /v/ (vgl. mnl. ''vimme'' naast ''vinne'' of mnl. ''priem'', mnd. ''preme'' naast mnd. ''prene'', on. ''prjónn''). Zo ook in de afleidingen mnl. ''vlaminc, vleminc'' (nnl. ''Vlaming''), oe. ''fleming'' (mv.) (ne. ''Fleming'') en mnl. ''vlaemsch, vleemsch, vlemsch'' (nnl. ''Vlaams''), oe. ''flemisc'' (ne. ''Flemish'').

Het oorspronkelijke meervoud, vroeg-onl. ''*flanu'', veranderde in ''*flanru'' onder invloed van de meervoudsuitgang van (eveneens onzijdige) s-stammen als ''*kalf'' (mv. ''*kalfru''). Dit is wel vaker gebeurd, zoals in oe. ''cild'' ‘kind’ (mv. ''cildru'' naast ''cild'') en nnl. ''been'' (mv. ''beenderen'' naast ''benen'' en vroeger ''bene'').

Het nieuwe meervoud ''*flanru'' werd vervolgens vanzelf uitgesproken met een /d/ als overgangsklank: ''*flandru'' (vgl. nnl. ''donder'', mnl. ''dondre'' naast ouder mnl. ''donre'' < pgm. ''*þunra-''). Het datief meervoud ''*flandrum'' ‘(op/bij de) waterige vlakten’ leidde uiteindelijk, met verzachting van de anlaut en met rekking van de /a/ (zoals in Westvlaams ''paander'' uit ''pander''), tot ''Vlaanderen''. --[[Gebruiker:Olivier van Renswoude|Olivier van Renswoude]] 1 okt 2016 18:54 (CEST)

De onderstaande tekst is afkomstig van het Wikipedia-artikel [http://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Graafschap_Vlaanderen&oldid=27200481 Graafschap Vlaanderen]. Deze is (c) diverse Wikipedia-bijdragers, en valt onder de CC-BY-SA licentie.

Vlaanderen, Vlaming en Vlaams zijn afgeleid van ''flâm'', een Ingveoonse vorm van het Germaanse ''flauma'' en dit betekent "overstroomd gebied". Deze etymologie lijkt de enige die taalkundig mogelijk is en klopt geografisch uitstekend. Deze betekenis is zeer toepasselijk voor het Vlaamse kustgebied dat tussen de 3e en de 8e eeuw tweemaal per dag overstroomde door de Noordzee.

Een inwoner van dit overstroomd gebied is dus een ''Flaming'', het adjectief ''Flamis''. Door bij de stam ''flâm'' het suffix ''-andra'' te voegen, bekomt men in datief meervoud ''Flaumandrum'', verkort tot ''Flamandrum'' en uiteindelijk ''Flandrum''. Ten slotte werd de ''f'' een ''v'' in het Nederlands, vandaar ''Vlaming'', ''Vlaams'' en ''Vlaanderen''. De plaatsnaam staat in het meervoud in het Nederlands ''Vlaanderen'', het Duits ''Flandern'', het Engels ''Flanders'', het Spaans ''Flandes'' en het Italiaans ''le Fiandre''. In het Frans gebruikt men zowel ''Les Flandres'' als ''La Flandre''.

De Vlamingen doen hun intrede in de geschiedenis in het levensverhaal van Sint-Eligius (ca.590-660), de ''Vita sancti Eligii''. Dit werd opgesteld vóór 684, maar is slechts bekend in een omwerking van rond 725. Daar verschijnen de "Flanderenses" die wonen "in Flandris". In het Latijn evolueerde dit later tot de gestandaardiseerde vormen ''Flandrenses'' en ''Flandria''.

-- Wikipedia

vlaanderen

2016-10-01T18:38:59Z

Olivier van Renswoude:

'''Vlaanderen''' streeknaam

Lat.-onl. ''Flandrensis'' [700-25], ''in Flandris'' [700-25], ''Flandria'' [1014], mnl. ''Vlaendren, Vlaender'' [1340-1420], nnl. ''Vlaanderen''. Daarbuiten onder meer oe. ''Flandron'' [1079], ne. ''Flanders''.

Oorspronkelijk verwees de naam naar een gouw langs de kust die grotendeels bestond uit een schorrenvlakte. Ten grondslag ligt dan ook vroeg-onl. ''*flan, *flam'' ‘waterige vlakte’ < pgm. ''*flana-'' (o.), dat net als o.a. Latijn ''plānum'' ‘vlakte’ teruggaat op pie. ''*pleh2-nó-''. In het Germaans is het woord anderszins overgeleverd als gewestelijk ne. ''flam'' ‘laag, drassig land bij een stroom’ en ook ''flams'' (mv.) ‘watervlak, waterplanten die een watervlak bedekken’ en Gronings ''vlammen'' (mv.) ‘vlies op het water’.

Vanuit de iets andere betekenis ‘uitgespreid iets’ herkennen we hetzelfde woord ook nog in nnl. (jagerstaal) ''vlan, vlam'' ‘klein slagnet’ en gewestelijk ne. ''flan, flam'' ‘klein rond net dat over een konijnenhol wordt gelegd’ en ''flam, flanhat'' ‘brede hoed’.

Het staat naast een oud bijvoeglijk naamwoord dat nog overleeft als gewestelijk ne. ''flan'' ‘vlak, ondiep; wijd; uitgestrekt’ en Westvlaams ''vlam-'' in ''vlamvol'' ‘gevuld tot vlak aan de nok’ (naast ''vlamende vol'') < pgm. ''*flana-'' ‘vlak, uitgespreid’, dat net als onder meer Latijn ''plānus'' ‘vlak’ teruggaat op pie. ''*pleh2-nó-''.

De Germaanse vormen met /m/ zijn ontstaan door assimilatie aan de anlautende /f/, /v/ (vgl. mnl. ''vimme'' naast ''vinne'' of mnl. ''priem'', mnd. ''preme'' naast mnd. ''prene'', on. ''prjónn''). Zo ook in de afleidingen mnl. ''vlaminc, vleminc'' (nnl. ''Vlaming''), oe. ''fleming'' (mv.) (ne. ''Fleming'') en mnl. ''vlaemsch, vleemsch, vlemsch'' (nnl. ''Vlaams''), oe. ''flemisc'' (ne. ''Flemish'').

Het oorspronkelijke meervoud, vroeg-onl. ''*flanu'', veranderde in ''*flanru'' onder invloed van de meervoudsuitgang van (eveneens onzijdige) s-stammen als ''*kalf'', mv. ''*kalfru''. Dit is wel vaker gebeurd, zoals in oe. ''cild'' ‘kind’ (mv. ''cildru''), nnl. ''kind'' (mv. ''kinderen'') en nnl. ''volk'' (mv. ''volkeren'').

Het nieuwe meervoud ''*flanru'' werd vervolgens vanzelf uitgesproken met een /d/ als overgangsklank: ''*flandru'' (vgl. nnl. ''donder'', mnl. ''dondre'' naast ouder mnl. ''donre'' < pgm. ''*þunra-''). Het datief meervoud ''*flandrum'' ‘(op/bij de) waterige vlakten’ leidde uiteindelijk, met verzachting van de anlaut en met rekking van de /a/ (zoals in Westvlaams ''paander'' uit ''pander'') tot ''Vlaanderen''. --[[Gebruiker:Olivier van Renswoude|Olivier van Renswoude]] 1 okt 2016 18:54 (CEST)

De onderstaande tekst is afkomstig van het Wikipedia-artikel [http://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Graafschap_Vlaanderen&oldid=27200481 Graafschap Vlaanderen]. Deze is (c) diverse Wikipedia-bijdragers, en valt onder de CC-BY-SA licentie.

Vlaanderen, Vlaming en Vlaams zijn afgeleid van ''flâm'', een Ingveoonse vorm van het Germaanse ''flauma'' en dit betekent "overstroomd gebied". Deze etymologie lijkt de enige die taalkundig mogelijk is en klopt geografisch uitstekend. Deze betekenis is zeer toepasselijk voor het Vlaamse kustgebied dat tussen de 3e en de 8e eeuw tweemaal per dag overstroomde door de Noordzee.

Een inwoner van dit overstroomd gebied is dus een ''Flaming'', het adjectief ''Flamis''. Door bij de stam ''flâm'' het suffix ''-andra'' te voegen, bekomt men in datief meervoud ''Flaumandrum'', verkort tot ''Flamandrum'' en uiteindelijk ''Flandrum''. Ten slotte werd de ''f'' een ''v'' in het Nederlands, vandaar ''Vlaming'', ''Vlaams'' en ''Vlaanderen''. De plaatsnaam staat in het meervoud in het Nederlands ''Vlaanderen'', het Duits ''Flandern'', het Engels ''Flanders'', het Spaans ''Flandes'' en het Italiaans ''le Fiandre''. In het Frans gebruikt men zowel ''Les Flandres'' als ''La Flandre''.

De Vlamingen doen hun intrede in de geschiedenis in het levensverhaal van Sint-Eligius (ca.590-660), de ''Vita sancti Eligii''. Dit werd opgesteld vóór 684, maar is slechts bekend in een omwerking van rond 725. Daar verschijnen de "Flanderenses" die wonen "in Flandris". In het Latijn evolueerde dit later tot de gestandaardiseerde vormen ''Flandrenses'' en ''Flandria''.

-- Wikipedia

vlaanderen

2016-10-01T16:54:39Z

Olivier van Renswoude:

'''Vlaanderen''' streeknaam

Lat.-onl. ''Flandrensis'' [700-25], ''in Flandris'' [700-25], ''Flandria'' [1014], mnl. ''Vlaendren, Vlaender'' [1340-1420], nnl. ''Vlaanderen''. Daarbuiten onder meer oe. ''Flandron'' [1079], ne. ''Flanders''.

Oorspronkelijk verwees de naam naar een gouw langs de kust die grotendeels bestond uit een schorrenvlakte. Ten grondslag ligt dan ook vroeg-onl. ''*flan, *flam'' ‘waterige vlakte’ < pgm. ''*flana-'', dat net als o.a. Latijn ''plānum'' ‘vlakte’ teruggaat op pie. ''*pleh2-nó-''. In het Germaans is het woord anderszins overgeleverd als gewestelijk ne. ''flam'' ‘laag, drassig land bij een stroom’ en ook ''flams'' (mv.) ‘watervlak, waterplanten die een watervlak bedekken’ en Gronings ''vlammen'' (mv.) ‘vlies op het water’.

Vanuit de iets andere betekenis ‘uitgespreid iets’ herkennen we hetzelfde woord ook nog in nnl. (jagerstaal) ''vlan, vlam'' ‘klein slagnet’ en gewestelijk ne. ''flan, flam'' ‘klein rond net dat over een konijnenhol wordt gelegd’ en ''flam, flanhat'' ‘brede hoed’.

Het staat naast een oud bijvoeglijk naamwoord dat nog overleeft als gewestelijk ne. ''flan'' ‘vlak, ondiep; wijd; uitgestrekt’ en Westvlaams ''vlam-'' in ''vlamvol'' ‘gevuld tot vlak aan de nok’ (naast ''vlamende vol'') < pgm. ''*flana-'' ‘vlak, uitgespreid’, dat net als onder meer Latijn ''plānum'' ‘vlakte’ teruggaat op pie. ''*pleh2-nó-''.

De Germaanse vormen met /m/ zijn ontstaan door assimilatie aan de anlautende /f/, /v/ (vgl. mnl. ''vimme'' naast ''vinne''), zo ook in de afleidingen mnl. ''vlaminc, vleminc'', nnl. ''vlaming'', oe. ''flemingas'' (mv.), ne. ''fleming'' en mnl. ''vlaemsch, vleemsch, vlemsch'', oe. ''flemisc'', ne. ''Flemish''.

Het oorspronkelijke meervoud, vroeg-onl. ''*flanu'', veranderde in ''*flanru'' onder invloed van de meervoudsuitgang van onzijdige s-stammen als ''*kalf'', mv. ''*kalfru''. Dit is wel vaker gebeurd, zoals in oe. ''cild'' ‘kind’, mv. ''cildru'' en in nnl. ''kind'', mv. ''kinderen''.

Het nieuwe meervoud ''*flanru'' kreeg vervolgens een ingevoegde /d/ als overgangsklank: ''*Flandru'' (vgl. nnl. ''donder'', mnl. ''dondre'' naast ouder mnl. ''donre'' < pgm. ''*þunra-''). Het datief meervoud ''*Flandrum'' ‘(op/bij de) waterige vlakten’ leidde uiteindelijk, met verzachting van de anlaut en met rekking van de /a/ (zoals in Westvlaams ''paander'' uit ''pander'') tot ''Vlaanderen''. --[[Gebruiker:Olivier van Renswoude|Olivier van Renswoude]] 1 okt 2016 18:54 (CEST)

De onderstaande tekst is afkomstig van het Wikipedia-artikel [http://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Graafschap_Vlaanderen&oldid=27200481 Graafschap Vlaanderen]. Deze is (c) diverse Wikipedia-bijdragers, en valt onder de CC-BY-SA licentie.

Vlaanderen, Vlaming en Vlaams zijn afgeleid van ''flâm'', een Ingveoonse vorm van het Germaanse ''flauma'' en dit betekent "overstroomd gebied". Deze etymologie lijkt de enige die taalkundig mogelijk is en klopt geografisch uitstekend. Deze betekenis is zeer toepasselijk voor het Vlaamse kustgebied dat tussen de 3e en de 8e eeuw tweemaal per dag overstroomde door de Noordzee.

Een inwoner van dit overstroomd gebied is dus een ''Flaming'', het adjectief ''Flamis''. Door bij de stam ''flâm'' het suffix ''-andra'' te voegen, bekomt men in datief meervoud ''Flaumandrum'', verkort tot ''Flamandrum'' en uiteindelijk ''Flandrum''. Ten slotte werd de ''f'' een ''v'' in het Nederlands, vandaar ''Vlaming'', ''Vlaams'' en ''Vlaanderen''. De plaatsnaam staat in het meervoud in het Nederlands ''Vlaanderen'', het Duits ''Flandern'', het Engels ''Flanders'', het Spaans ''Flandes'' en het Italiaans ''le Fiandre''. In het Frans gebruikt men zowel ''Les Flandres'' als ''La Flandre''.

De Vlamingen doen hun intrede in de geschiedenis in het levensverhaal van Sint-Eligius (ca.590-660), de ''Vita sancti Eligii''. Dit werd opgesteld vóór 684, maar is slechts bekend in een omwerking van rond 725. Daar verschijnen de "Flanderenses" die wonen "in Flandris". In het Latijn evolueerde dit later tot de gestandaardiseerde vormen ''Flandrenses'' en ''Flandria''.

-- Wikipedia

laan2

2016-10-01T15:10:16Z

Olivier van Renswoude:

'''laan 2''' zn. ‘vloerdeel’

Nnl. dial. ''laan'' ‘vloerdeel in voor- en achteronder van een schip’. Daarnaast mnl. ''laninge'' ‘borstwering’ of ‘kampanje’ [1343-45], nnl. dial. ''laning'' ‘(mv.) onderlaag van een bed(stee); vloerdeel achterin de vissersschuit; planken brug, overloop; deel van een kruitkamer; dwarsbalk waarop de kap van een hooiberg rust’. Nfri. ''laning'' ‘vloerdeel in voor- en achteronder van een schip’ is mogelijk ontleend aan het Nederlands of Nedersaksisch.

Dat het woord niet met ingwaeonische klankontwikkeling teruggaat op een pgm. ''*hlainō-'' ‘leuning’ (ablautend naast pgm. ''*hlinōn-'' ‘leunen’) blijkt uit korte klinker van de Kampense nevenvorm ''lan'' ‘dwarsbalk waarop de kap van een hooiberg rust’.

Ten grondslag liggen pgm. ''*hlanō-'' en ''*hlanungō-'', afleidingen van pgm. ''*hlana-'' ‘neergelegd, gelegen, liggend’, een oud voltooid deelwoord dat nog schuilt in de afleiding oe. ''ymb-hlennan'' ‘omsingelen’ < pgm. ''*hlanjan-'' (vgl. mnl. ''ommeliggen'' ‘omsingelen’) en de voortzetting is van pie. ''*kleh2-nó-'' ‘neergelegd’ bij de wortel ''*kleh2-'' ‘neerleggen’ (LIV2 362). Deze kennen we binnen het Germaans nog van nnl. ''laden'' < pgm. ''*hlaþan-'' en van Gronings ''loeder, louter'' ‘legerstede, bed’ < pgm. ''*lōþra-''. --[[Gebruiker:Olivier van Renswoude|Olivier van Renswoude]] 1 okt 2016 17:09 (CEST)

laan2

2016-10-01T15:09:48Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''laan 2''' zn. ‘vloerdeel’ Nnl. dial. ''laan'' ‘vloerdeel achter in voor- en achteronder van een schip’. Daarnaast mnl. ''laninge'' ‘borstwering’ of ‘...'

'''laan 2''' zn. ‘vloerdeel’

Nnl. dial. ''laan'' ‘vloerdeel achter in voor- en achteronder van een schip’. Daarnaast mnl. ''laninge'' ‘borstwering’ of ‘kampanje’ [1343-45], nnl. dial. ''laning'' ‘(mv.) onderlaag van een bed(stee); vloerdeel achterin de vissersschuit; planken brug, overloop; deel van een kruitkamer; dwarsbalk waarop de kap van een hooiberg rust’. Nfri. ''laning'' ‘vloerdeel in voor- en achteronder van een schip’ is mogelijk ontleend aan het Nederlands of Nedersaksisch.

Dat het woord niet met ingwaeonische klankontwikkeling teruggaat op een pgm. ''*hlainō-'' ‘leuning’ (ablautend naast pgm. ''*hlinōn-'' ‘leunen’) blijkt uit korte klinker van de Kampense nevenvorm ''lan'' ‘dwarsbalk waarop de kap van een hooiberg rust’.

Ten grondslag liggen pgm. ''*hlanō-'' en ''*hlanungō-'', afleidingen van pgm. ''*hlana-'' ‘neergelegd, gelegen, liggend’, een oud voltooid deelwoord dat nog schuilt in de afleiding oe. ''ymb-hlennan'' ‘omsingelen’ < pgm. ''*hlanjan-'' (vgl. mnl. ''ommeliggen'' ‘omsingelen’) en de voortzetting is van pie. ''*kleh2-nó-'' ‘neergelegd’ bij de wortel ''*kleh2-'' ‘neerleggen’ (LIV2 362). Deze kennen we binnen het Germaans nog van nnl. ''laden'' < pgm. ''*hlaþan-'' en van Gronings ''loeder, louter'' ‘legerstede, bed’ < pgm. ''*lōþra-''. --[[Gebruiker:Olivier van Renswoude|Olivier van Renswoude]] 1 okt 2016 17:09 (CEST)

miezelen1

2016-09-29T13:25:46Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''miezelen''' ww. ‘stofregenen’ Vnnl. ''mieselen'' ‘misten’ [1599, Kiliaan], nnl. (verscheidene dial.) ''miezelen, miezeren'' ‘stofregenen, motregenen, fij...'

'''miezelen''' ww. ‘stofregenen’

Vnnl. ''mieselen'' ‘misten’ [1599, Kiliaan], nnl. (verscheidene dial.) ''miezelen, miezeren'' ‘stofregenen, motregenen, fijn regenen; fijn sneeuwen’. Het Westvlaams heeft naast ''mijzelen'' ‘stofregenen’ ook ''mijzelen, mijzen'' (zw.) ‘fijn maken, tot kleine stukjes maken’, dat in weerwil van Vercoullie (1925) niet is ontstaan uit ''*mierzelen'' naast ''morzelen''.

Buiten het Nederlands nog nnd. ''miseln, miseken'' ‘stofregenen’, nfri. ''mizelje, miezelje'' ‘stofregenen; druilerig zijn; sukkelen; er ziekelijk, ongezond uitzien’.

Hiernaast zelfstandig mnl. ''misel'' ‘stofregen, motregen, vochtige damp, nevel, dauw’, Westvlaams ''mijzel'' ‘klein stukje’, Zaans ''miezel'' ‘klein, schraal iemand’ en nfri. ''mizel, miezel'' ‘ziekelijke toestand’. Bovendien bijvoeglijk onder meer Gronings ''miezeg, miezerg'' ‘nat, triest, verdrietig, verwelkt, ongezond uitziend’, Drents ''mies'' ‘slecht (van weer)’, Venloos ''mies'' ‘slecht, ongezond uitziend’ en Oostfries ''mîs, mîsig'' ‘vochtig, nevelig, droef, duister, verdrietig’.

De klankwettige, algemeen Nederlandse klank van deze woordengroep is ''*-ij-''. Ten grondslag ligt, al dan niet langs een verloren sterk werkwoord in de vorm van pgm. ''*mīsan-'' ‘verwelken, verminderen, fijn zijn/maken’, de wortel pie. ''*meiH-'' ‘verminderen’ (LIV2 427). Hierbij hoort onder meer ook pgm. ''*minna-'' ‘min, gering’ < pie. ''*mi-nu-o-'', een afleiding van de ''nu''-presens ''*mi-néu-, *mi-nu-'' (omgewerkt van de oudere nasaalpresens ''*mi-né-H-, *mi-n-H-''). Te verbinden is ook pgm. ''*mista-'' ‘mist’, indien dat niet teruggaat op pie. ''*h3miǵh-st-o-'' bij de wortel ''*h3meiǵh-'' ‘urineren, wateren’ (LIV2 301). --[[Gebruiker:Olivier van Renswoude|Olivier van Renswoude]] 29 sep 2016 15:25 (CEST)

zier

2016-09-25T10:03:03Z

Olivier van Renswoude:

'''zier''' zn. ‘kleinigheid’

Mnl. ''sieren'' ‘mijten’ mv. (1287, West-Vlaanderen), ''zieren'' (1401–1450); ''ziere'' ‘kleinigheid’, bijv. in ''Daer ne sal niet ane gebreken alse groot alse ene ziere'' ‘daar zal niets aan ontbreken, zelfs niet zo klein als een mijt’ (van Velthem, ''Spiegel Historiaal''). Nnl. ''ziere'' (1528), ''siere'' (1538) ‘mijt, luis’, bijv. ''om de luysen ende sierkens te dooden'' (1608); ''zierken'' ‘heel klein deeltje’ (1569). De uitdrukkingen ‘geen zier’ en ‘niet een zier’ zijn vanaf de zestiende eeuw geattesteerd: ''hy seede ten heeft mich nyet een zier geholpen'' ‘hij zei: “het heeft me geen zier geholpen”’ (1535, dagboek van kapelaan Munters uit Kuringen bij Hasselt (Lb.)), ''haar rechterhand … dooch niet een sier'' ‘haar rechterhand deugt voor geen zier’ (''Souterliedekens'', 1540).

Verwante vormen: Oudhoogduits ''siura'' f., ''siuro'' m., Middelhoogduits ''siure'' v. ‘mijt’, Vroegnieuwhd. ''Seure'' ‘puistje veroorzaakt door mijten of vlooien’, Zwitserduits ''Sǖre'' ‘schurftmijt’, Ripuarisch en Moezelfrankisch ''zier'', ''zieër'' ‘mijt; puistje; kleinigheid’; Oudsaksisch ''siura'' (nom.sg.), ''surin'' (nom.pl.) ‘schurftmijt’, Middelnederduits ''sure, suer'' ‘hittepuistje, puist’. De meeste Duitse vormen veronderstellen Westgermaans *''seurjōn''- f., maar ''sier(e)'' in het Brabants, Limburgs en het Rijnlands moet op *''seuran''- of *''seurōn''- teruggaan, zonder -''j''-, anders zou het woord een geronde klinker van het type ''uu'' hebben gehad, met i-umlaut van *''eu''. Oudfrans ''ciron'', ''sueron'', Oudpikardisch ''suiron'' ’meelworm, mijt’ is uit Westfrankisch *''seur(j)ōn''- ontleend.

Andere woorden voor ‘mijt’ zijn afgeleid van ‘snijden’ (Ned. '''mijt''') of ‘malen’ (Dui. ''Milbe''), maar voor de etymologie van *''seur''- in *''seurjōn''- bestaat geen enkel evident aanknopingspunt.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 5 sep 2016 21:49 (CEST)

'''zier''' zn. ‘kleinigheid’

Te overwegen is dat pgm. ''*seur(j)ōn-'' met Schwebeablaut verwant is aan nnl. ''zweren'' < pgm. ''*sweran-'' ‘pijn doen’, bij de wortel pie. ''*su̯er-'' ‘pijn doen, verwonden’ (LIV2 613). Ons woord zou dan met secundaire voltrap gevormd zijn naast de nultrap ''*sur-'', die volgens Kroonen (2013) ten grondslag ligt aan pgm. ''*surjan-'' ‘zeuren’.

Het is ook mogelijk dat wgm. ''*-r-'' hier via rotacisme teruggaat op pgm. ''*-z-''. In dat geval zou het grondwoord pgm. ''*seuz(j)ōn-'' verwant kunnen zijn aan nnl. ''zoor'' ‘droog en ruw aanvoelend’ < pgm. ''*sauza-'' ‘droog’, bij de wortel pie. ''*h2seus-'' ‘droog worden, uitdrogen’ (LIV2 285). De schurft die mijten veroorzaken maakt de huid immers wat droog en schilferig. Bezwaar is wel dat er in het Germaans anderszins geen spoor is van ''*seuz-''. --[[Gebruiker:Olivier van Renswoude|Olivier van Renswoude]] 25 sep 2016 12:03 (CEST)

zier

2016-09-24T19:59:30Z

Olivier van Renswoude:

'''zier''' zn. ‘kleinigheid’

Mnl. ''sieren'' ‘mijten’ mv. (1287, West-Vlaanderen), ''zieren'' (1401–1450); ''ziere'' ‘kleinigheid’, bijv. in ''Daer ne sal niet ane gebreken alse groot alse ene ziere'' ‘daar zal niets aan ontbreken, zelfs niet zo klein als een mijt’ (van Velthem, ''Spiegel Historiaal''). Nnl. ''ziere'' (1528), ''siere'' (1538) ‘mijt, luis’, bijv. ''om de luysen ende sierkens te dooden'' (1608); ''zierken'' ‘heel klein deeltje’ (1569). De uitdrukkingen ‘geen zier’ en ‘niet een zier’ zijn vanaf de zestiende eeuw geattesteerd: ''hy seede ten heeft mich nyet een zier geholpen'' ‘hij zei: “het heeft me geen zier geholpen”’ (1535, dagboek van kapelaan Munters uit Kuringen bij Hasselt (Lb.)), ''haar rechterhand … dooch niet een sier'' ‘haar rechterhand deugt voor geen zier’ (''Souterliedekens'', 1540).

Verwante vormen: Oudhoogduits ''siura'' f., ''siuro'' m., Middelhoogduits ''siure'' v. ‘mijt’, Vroegnieuwhd. ''Seure'' ‘puistje veroorzaakt door mijten of vlooien’, Zwitserduits ''Sǖre'' ‘schurftmijt’, Ripuarisch en Moezelfrankisch ''zier'', ''zieër'' ‘mijt; puistje; kleinigheid’; Oudsaksisch ''siura'' (nom.sg.), ''surin'' (nom.pl.) ‘schurftmijt’, Middelnederduits ''sure, suer'' ‘hittepuistje, puist’. De meeste Duitse vormen veronderstellen Westgermaans *''seurjōn''- f., maar ''sier(e)'' in het Brabants, Limburgs en het Rijnlands moet op *''seuran''- of *''seurōn''- teruggaan, zonder -''j''-, anders zou het woord een geronde klinker van het type ''uu'' hebben gehad, met i-umlaut van *''eu''. Oudfrans ''ciron'', ''sueron'', Oudpikardisch ''suiron'' ’meelworm, mijt’ is uit Westfrankisch *''seur(j)ōn''- ontleend.

Andere woorden voor ‘mijt’ zijn afgeleid van ‘snijden’ (Ned. '''mijt''') of ‘malen’ (Dui. ''Milbe''), maar voor de etymologie van *''seur''- in *''seurjōn''- bestaat geen enkel evident aanknopingspunt.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 5 sep 2016 21:49 (CEST)

'''zier''' zn. ‘kleinigheid’

Te overwegen is dat pgm. ''*seur(j)ōn-'' met Schwebeablaut verwant is aan nnl. ''zweren'' < pgm. ''*sweran-'' ‘pijn doen’, bij de wortel pie. ''*su̯er-'' ‘pijn doen, verwonden’ (LIV2 613).

Het is ook mogelijk dat wgm. ''*-r-'' hier via rotacisme teruggaat op pgm. ''*-z-''. In dat geval zou het grondwoord pgm. ''*seuz(j)ōn-'' verwant kunnen zijn aan nnl. ''zoor'' ‘droog en ruw aanvoelend’ < pgm. ''*sauza-'' ‘droog’, bij de wortel pie. ''*h2seus-'' ‘droog worden, uitdrogen’ (LIV2 285). De schurft die mijten veroorzaken maakt de huid immers wat droog en schilferig.

[O.E.C. van Renswoude]

klappen

2016-09-01T10:54:12Z

Olivier van Renswoude:

'''klappen''' ww. ‘een ploffend geluid geven’; (BN) ‘babbelen, kletsen’

Eerder dan klanknabootsend is ''*klap(p)ōn-'' oorspronkelijk een iteratief/intensief werkwoord met ongelijk paradigma: 3ev. ''*klappōþi'', 3mv. ''*klabunanþi''. Zie Kroonen (2011, 2013) voor vele van dergelijke werkwoorden.

Secundaire nevenvormen zijn mnl. ''cloppen'' ‘kloppen, slaan’ (nnl. ''kloppen''), mnd. ''kloppen'' ‘id.’, ohd. ''chlopfōn, chlofōn'' ‘id.’ (nhd. ''klopfen'') < pgm. ''*klup(p)ōn-'', alsmede oe. ''clyppan'' ‘omarmen, vastgrijpen’ (ne. ''clip'') < pgm. ''*kluppjan-'' en on. ''klýpa'' ‘knijpen, klemmen’ < pgm. ''*klūpjan-''.

Te verbinden zijn verder mnd. ''klave'' ‘bundel’ (Drents ''klaaf, klave, klaeve'', Gronings ''klaove'' ‘houten halsjuk voor schapen’), on. ''klafi'' ‘halsjuk voor vee’ (nno., nzw., nde. ''klave'' ‘id.’) < pgm. ''*klaban-'', alsmede mnd. ''klafter, klachter'' ‘vadem’, ohd. ''klāfter'' ‘vadem, armspanne’ (nhd. ''Klafter'' ‘id.’) < pgm. ''*klēftra-, *klēftrō-'', en ook me. ''claspe'' ‘metalen gesp of haak om dingen bij elkaar te houden’ (ne. ''clasp'') < pgm. ''*klapsō-''. Ten slotte vinden we nog nnl. ''kolf'' e.d. < pgm. ''*kulba(n)-'' ‘rond voorwerp’.

De grondbetekenis van deze wortel is ‘omspannen, samenhouden, samenballen’ en bij uitbreiding ‘samenslaan, slaan’. Verwanten buiten het Germaans zijn onder meer Litouws ''glė́bti (glė́biu)'' ‘omarmen, vastgrijpen’, Lets ''glêbt'' ‘bewaken, beschermen’ en Latijn ''glēba'' ‘aardkluit’ en ''globus'' ‘rond voorwerp’. De onderliggende wortel is vormelijk gezien lastig vast te stellen, maar wordt door Kroonen (2013) als pie. ''*gleh1bh-'' gegeven.

[O.E.C. van Renswoude]

klappen

2016-09-01T10:51:54Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''klappen''' ww. ‘een ploffend geluid geven’; (BN) ‘babbelen, kletsen’ Eerder dan klanknabootsend is ''*klap(p)ōn-'' oorspronkelijk een iteratief/intensief ...'

'''klappen''' ww. ‘een ploffend geluid geven’; (BN) ‘babbelen, kletsen’

Eerder dan klanknabootsend is ''*klap(p)ōn-'' oorspronkelijk een iteratief/intensief werkwoord met ongelijk paradigma: 3ev. ''*klappōþi'', 3mv. ''*klabunanþi''. Zie Kroonen (2011, 2013) voor vele van dergelijke werkwoorden.

Secundaire nevenvormen zijn mnl. ''cloppen'' ‘kloppen, slaan’ (nnl. ''kloppen''), mnd. kloppen ‘id.’, ohd. ''chlopfōn, chlofōn'' ‘id.’ (nhd. ''klopfen'') < pgm. ''*klup(p)ōn-'', alsmede oe. ''clyppan'' ‘omarmen, vastgrijpen’ (ne. ''clip'') < pgm. ''*kluppjan-'' en on. ''klýpa'' ‘knijpen, klemmen’ < pgm. ''*klūpjan-''.

Te verbinden zijn verder mnd. ''klave'' ‘bundel’ (Drents ''klaaf, klave, klaeve'', Gronings ''klaove'' ‘houten halsjuk voor schapen’), on. ''klafi'' ‘halsjuk voor vee’ (nno., nzw., nde. ''klave'' ‘id.’) < pgm. ''*klaban-'', alsmede mnd. ''klafter, klachter'' ‘vadem’, ohd. ''klāfter'' ‘vadem, armspanne’ (nhd. ''Klafter'' ‘id.’) < pgm. ''*klēftra-, *klēftrō-'', en ook me. ''claspe'' ‘metalen gesp of haak om dingen bij elkaar te houden’ (ne. ''clasp'') < pgm. ''*klapsō-''. Ten slotte vinden we nog nnl. ''kolf'' e.d. < pgm. ''*kulba(n)-'' ‘rond voorwerp’.

De grondbetekenis van deze wortel is ‘omspannen, samenhouden, samenballen’ en bij uitbreiding ‘samenslaan, slaan’. Verwanten buiten het Germaans zijn onder meer Litouws ''glė́bti (glė́biu)'' ‘omarmen, vastgrijpen’, Lets ''glêbt'' ‘bewaken, beschermen’ en Latijn ''glēba'' ‘aardkluit’ en ''globus'' ‘rond voorwerp’. De onderliggende wortel is vormelijk gezien lastig vast te stellen, maar wordt door Kroonen (2013) als pie. ''*gleh1bh-'' gegeven.

[O.E.C. van Renswoude]

cluster

2016-08-28T21:20:27Z

Olivier van Renswoude:

'''cluster''' zn. ‘groep, tros’

Aan Oudengels ''clyster, cluster'' ‘groep, tros’ beantwoordt bovendien (Westerwolds) Gronings ''kloester, kloster'' ‘(verwarde) bos, tros’: ''der zat n haile kloster appels aan dij aine tak''.

Let wel, Oudengels ''clústor'' ‘boei’ en Nederlands ''kluister'' ‘id.’ zijn niet verwant, maar ontleend aan Latijn ''clūstrum''.

[O.E.C. van Renswoude]

cluster

2016-08-28T21:00:18Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''cluster''' zn. ‘groep, tros’ Aan Oudengels ''clyster, cluster'' ‘groep, tros’ beantwoordt bovendien (Westerwolds) Gronings ''kloester, kloster'' ‘(verwar...'

'''cluster''' zn. ‘groep, tros’

Aan Oudengels ''clyster, cluster'' ‘groep, tros’ beantwoordt bovendien (Westerwolds) Gronings ''kloester, kloster'' ‘(verwarde) bos’.

Let wel, Oudengels ''clústor'' ‘boei’ en Nederlands ''kluister'' ‘id.’ zijn niet verwant, maar ontleend aan Latijn ''clūstrum''.

[O.E.C. van Renswoude]

rag

2016-08-28T12:16:33Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''rag''' zn. ‘spinnenweb’ Vergelijk nog Drents ''boomrag'' ‘boommos’ alsmede Gronings ''longerach'' en Oostfries ''Lungenraffe'', beide voor een korstmos dat...'

'''rag''' zn. ‘spinnenweb’

Vergelijk nog Drents ''boomrag'' ‘boommos’ alsmede Gronings ''longerach'' en Oostfries ''Lungenraffe'', beide voor een korstmos dat zich over de grond spreidt.

[O.E.C. van Renswoude]

gonzen

2016-08-22T14:17:03Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''gonzen''' ww. ‘dof klinken, zoemen’ Hiernaast met dentaal nog Gronings ''guntern'' ‘een verlangend geluid maken’ en Drents ''guntern'' ‘id.’ (ook ‘me...'

'''gonzen''' ww. ‘dof klinken, zoemen’

Hiernaast met dentaal nog Gronings ''guntern'' ‘een verlangend geluid maken’ en Drents ''guntern'' ‘id.’ (ook ‘mekkeren’ en ‘blij, hinnikend lachen’).

Het is evenwel mogelijk dat hier sprake is van een wortel in de vorm van pgm. ''*gun-'' als voortzetting van de nultrap van pie. ''*ǵhu̯en-'' (LIV2 181), bekend van Russisch-Kerkslavisch ''zvьnju'' ‘klinken, luiden’ (< ''*ǵhu̯n̥-h1i̯é-''), Armeens ''jayn'' ‘stem’ (< ''*ǵhu̯oni-'') en Albanees ''zë'' ‘stem’ (< ''*ǵhu̯ono-'').

[O.E.C. van Renswoude]

kies1

2016-08-20T13:09:23Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''kies 1''' zn. ‘maaltand’ Pgm. ''*kūsjō-'' is een secundaire vorm naast ''*kūsō-'', vanwaar (dus zonder i-umlaut) Gronings, Drents, Gelders-Overijssels ''ko...'

'''kies 1''' zn. ‘maaltand’

Pgm. ''*kūsjō-'' is een secundaire vorm naast ''*kūsō-'', vanwaar (dus zonder i-umlaut) Gronings, Drents, Gelders-Overijssels ''koes, koeze'' en met dezelfde uitspraak maar andere spelling Oostfries ''kûs(e)''.

Een werkwoordelijke afleiding ''*kūsōjan-'' ligt mogelijk ten grondslag aan gewestelijk Engels ''to couse'' ‘wisselen van tanden en kiezen’ (Warwick).

[Olivier van Renswoude]

beginnen

2016-04-17T12:04:25Z

Olivier van Renswoude:

'''beginnen''' ww. ‘aanvangen’

Aangezien ''*-ginnan-'' vanouds enkel met voorvoegsel voorkomt is het aannemelijk dat dit ook voor de voor-Germaanse vorm gold. Aldus kunnen we met Kroonen (2013) overwegen dat het met grammatische wisseling teruggaat op de wortel pie. ''*ken-'' ‘beginnen, ontstaan’ (LIV2 351), bekend van onder meer Sanskriet ''kanī́na-'' ‘jong’, Grieks ''kainós'' ‘nieuw, onverwacht’, Latijn ''recēns'' ‘nieuw, fris, jong’ en Oudiers ''cinim'' ‘beginnen’.

Het is vervolgens mogelijk dat nnl. ''beginnen'' niet pgm. ''*bi-ginnan-'' voortzet, maar met een ander voorvoegsel pgm. ''*ba-ginnan-'', ouder ''*ba-genwan-'', en dat dit uiteindelijk is ontwikkeld uit pie. ''*h2po-kén-u-e-'', een ''u''-presens naast Oudkerkslavisch ''počęti'' ‘beginnen’ uit pie. ''*h2po-kén-e-''.

Dit ''*h2po-'', dat in (voor-)Germaanse streken al vroeg versteende en zodoende ook grammatische wisseling kon ondergaan, schuilt vermoedelijk ook in onder meer pgm. ''*fanhan-'' ‘vangen’ uit pie. ''*h2pó-h1n̥ḱ-e-'' bij ''*h1neḱ-'' ‘nemen’ (Scheungraber, 2012). Het is eigenlijk een verbogen vorm van een oud voorzetsel/bijwoord dat ook ten grondslag ligt aan enerzijds pgm. ''*aba'' ‘af’ uit pie. ''*h2epó'' en anderzijds pgm. ''*fanē'' ‘van’ uit pie. ''*h2pó-neh1''.

Aan de andere kant, ohd. ''inginnan'' en mnl. ''ontginnen'' e.d. betekenden naast ‘aanvangen, ontstaan’ ook ‘openen, opensnijden, verwonden’ enzovoort. Aangezien de betekenis ‘aanvangen, ontstaan’ zich kan hebben ontwikkeld uit ‘openen’, zoals bijvoorbeeld ook bij ''openen'' en Frans ''ouvrir'' is gebeurd, is pgm. ''*-ginnan-'' wellicht eerder langs ouder ''*-ginwan-'' de voortzetting van pie. ''*ǵhh2i-nu-e-'', een ''nu''-presens bij pie. ''ǵheh2i-'' ‘opensperren, gapen’ (LIV2 173). Vergelijk daarvoor hoe pgm. ''*rinnan-'' ‘rennen, vloeien’ langs ouder ''*rinwan-'' teruggaat op pie. ''*h3ri-nu-e-''.

Deze duiding is des te aannemelijker door het voorkomen binnen het Germaans van onder meer oe. ''ginn'' o. ‘afgrond, wijd uitspansel’, ''ginn'' ‘wijd, ruim’, on. ''ginn-'' ‘wijd, groot’ < pgm. ''*ginna-'', alsmede ohd. ''ginēn'' ‘gapen, openstaan’ (nhd. ''gähnen''), oe. ''ginian'' ‘id.’, on. ''gina'' ‘id.’ < pgm. ''*ginēn-'' en oe. ''begīnan, tōgīnan'' ‘gapen, openstaan’, on. ''gína'' ‘id.’ (nno. ''gina'') < pgm. ''*gīnan-''. Vergelijk ten slotte ''Ginnungagap'', de naam van de gapende oerleegte waaruit de wereld is ontstaan volgens het Oudnoordse scheppingsverhaal.

[O.E.C. van Renswoude]

Verwijzingen: Kroonen, G., ''Etymological Dictionary of Proto-Germanic'' (Leiden, 2013), Scheungraber, C., “Univerbation of prefixed verbs in the prehistory of Germanic: Goth. ''fraisan'' ‘to tempt’ and Gmc. ''*fāha-/fanga-'' ‘to catch’, paper voorgedragen op de ''14. Fachtagung der Indogermanische Gesellschaft'' (Kopenhagen, 2012).

schunnig

2016-04-10T15:21:56Z

Olivier van Renswoude:

'''schunnig''' bn. ‘obsceen’

Eerder is vnnl. ''schun'' ‘boef, landloper, haveloos gekleed mens’ nauw verwant aan oe. ''scunian, sceonian'' ‘vrezen, mijden uit angst, schuwen, verafschuwen’ (ne. ''shun'' ‘schuwen’, dial. ook ‘verjagen’ en ‘porren’) < pgm. ''*skun(n)ōn-'', zelf een intensieve vorming naast nzw. ''skena'' ‘verschrikt zijn, op hol slaan, van paarden’ < pgm. ''*skenan-'', oorspronkelijk een klasse 4 sterk werkwoord.

Hierbij hoort ook ne. dial. ''shan, shanny, shandy'' ‘schuw, bang, wild, weerbarstig, vrolijk’ < pgm. ''*skana-'', dat mogelijk ook schuilt in de runeninscriptie ''skanomodu'' (eind 6e eeuw). Daarvan afgeleid is ne. dial. ''shan'' ‘verschrikt zijn, van paarden; wijdbeens lopen’, nfri. ''skane, skeane'' ‘wijdbeens staan’, wel eig. ‘schrap staan van schrik’. Verder verwant zijn mnd. ''schunt'' ‘prikkeling, aansporing’ < pgm. ''*skunda-'', alsmede os. ''skundian'' ‘aansporen’, ohd. ''schunten'' ‘id.’, oe. ''scyndan'' ‘haasten’, on. ''skynda, skunda'' ‘id.’ (nzw. ''skynda'') < pgm. ''*skund(ō)jan-''.

Pgm. ''*skenan-'' heeft als grondbetekenis ‘prikken, prikkelen’ (mediopassief ‘geprikkeld worden’) en gaat samen met onder meer Grieks ''ksaínō'' ‘kaarden, schrammen’ terug op pie. ''*ksen-'' ‘kaarden’ (LIV2 371), wel een verlenging van ''*kes-'' ‘ordenen; kammen, kaarden’ (LIV2 357). De omdraaiing van pgm. ''*sk-'' uit pie. ''*ks-'' is klankwettig en bijvoorbeeld ook gebeurd in pgm. ''*skeuban-'' ‘schuiven’ uit pie. ''*kseubh-''.

[O.E.C. van Renswoude]

beginnen

2016-04-10T15:18:28Z

Olivier van Renswoude:

schunnig

2016-04-10T15:14:28Z

Olivier van Renswoude:

'''schunnig''' bn. ‘obsceen’

Eerder is vnnl. ''schun'' ‘boef, landloper, haveloos gekleed mens’ nauw verwant aan oe. ''scunian, sceonian'' ‘vrezen, mijden uit angst, schuwen, verafschuwen’ (ne. ''shun'' ‘schuwen’, dial. ook ‘verjagen’ en ‘porren’) < pgm. ''*skun(n)ōn-'', zelf een intensieve vorming naast nzw. ''skena'' ‘verschrikt zijn, op hol slaan, van paarden’ < pgm. ''*skenan-'', oorspronkelijk een klasse 4 sterk werkwoord.

Hierbij hoort ook ne. dial. ''shan, shanny, shandy'' ‘schuw, bang, wild, weerbarstig, vrolijk’ < pgm. ''*skana-'', dat mogelijk ook schuilt in de runeninscriptie ''skanomodu'' (eind 6e eeuw). Daarvan is afgeleid is ne. dial. ''shan'' ‘verschrikt zijn, van paarden; wijdbeens lopen’, nfri. ''skane, skeane'' ‘wijdbeens staan’, wel eig. ‘schrap staan van schrik’. Verder verwant zijn mnd. ''schunt'' ‘prikkeling, aansporing’ < pgm. ''*skunda-'', alsmede os. ''skundian'' ‘aansporen’, ohd. ''schunten'' ‘id.’, oe. ''scyndan'' ‘haasten’, on. ''skynda, skunda'' ‘id.’ (nzw. ''skynda'') < pgm. ''*skund(ō)jan-''.

Pgm. ''*skenan-'' heeft als grondbetekenis ‘prikken, prikkelen’ (mediopassief ‘geprikkeld worden’) en gaat samen met onder meer Grieks ''ksaínō'' ‘kaarden, schrammen’ terug op pie. ''*ksen-'' ‘kaarden’ (LIV2 371), wel een verlenging van ''*kes-'' ‘ordenen; kammen, kaarden’ (LIV2 357). De omdraaiing van pgm. ''*sk-'' uit pie. ''*ks-'' is klankwettig en bijvoorbeeld ook gebeurd in pgm. ''*skeuban-'' ‘schuiven’ uit pie. ''*kseubh-''.

[O.E.C. van Renswoude]

schunnig

2016-04-10T15:06:10Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''schunnig''' bn. ‘obsceen’ Eerder is vnnl. ''schun'' ‘boef, landloper, haveloos gekleed mens’ ontwikkeld uit pgm. ''*skunja(n)-'' of ''*skunna(n)-'' en aldu...'

'''schunnig''' bn. ‘obsceen’

Eerder is vnnl. ''schun'' ‘boef, landloper, haveloos gekleed mens’ ontwikkeld uit pgm. ''*skunja(n)-'' of ''*skunna(n)-'' en aldus verwant aan oe. ''scunian, sceonian'' ‘vrezen, mijden uit angst, schuwen, verafschuwen’ (ne. ''shun'' ‘schuwen’, dial. ook ‘verjagen’ en ‘porren’) < pgm. ''*skun(n)ōn-'', zelf een intensieve vorming naast nzw. ''skena'' ‘verschrikt zijn, op hol slaan, van paarden’ < pgm. ''*skenan-'', oorspronkelijk een klasse 4 sterk werkwoord.

Hierbij hoort ook ne. dial. ''shan, shanny, shandy'' ‘schuw, bang, wild, weerbarstig, vrolijk’ < pgm. ''*skana-'', dat mogelijk ook schuilt in de runeninscriptie ''skanomodu'' (eind 6e eeuw). Daarvan is afgeleid is ne. dial. ''shan'' ‘verschrikt zijn, van paarden; wijdbeens lopen’, nfri. ''skane, skeane'' ‘wijdbeens staan’, wel eig. ‘schrap staan van schrik’. Verder verwant zijn mnd. ''schunt'' ‘prikkeling, aansporing’ < pgm. ''*skunda-'', alsmede os. ''skundian'' ‘aansporen’, ohd. ''schunten'' ‘id.’, oe. ''scyndan'' ‘haasten’, on. ''skynda, skunda'' ‘id.’ (nzw. ''skynda'') < pgm. ''*skund(ō)jan-''.

Pgm. ''*skenan-'' heeft als grondbetekenis ‘prikken, prikkelen’ (mediopassief ‘geprikkeld worden’) en gaat samen met onder meer Grieks ''ksaínō'' ‘kaarden, schrammen’ terug op pie. ''*ksen-'' ‘kaarden’ (LIV2 371), wel een verlenging van ''*kes-'' ‘ordenen; kammen, kaarden’ (LIV2 357). De omdraaiing van pgm. ''*sk-'' uit pie. ''*ks-'' is klankwettig en bijvoorbeeld ook gebeurd in pgm. ''*skeuban-'' ‘schuiven’ uit pie. ''*kseubh-''.

[O.E.C. van Renswoude]

beginnen

2016-04-10T12:54:33Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''beginnen''' ww. ‘aanvangen’ Aangezien ''*-ginnan-'' vanouds enkel met voorvoegsel voorkomt is het aannemelijk dat dit ook voor de voor-Germaanse vorm gold. Ald...'

koesteren

2016-04-05T14:05:05Z

Olivier van Renswoude:

'''koesteren''' ww. ‘verwarmen, liefderijk verzorgen’

Mnl. ''coesteren'' ‘verkwikken’ [1546], vnnl. ''coesteren, koesteren'' ‘verkwikken, weldadig verwarmen, liefderijk verzorgen, opkweken, in de geest bewaren’, wederkerig ‘zich verwarmen, in het bijzonder in de zon; zich te goed doen’ [1573], nnl. ''koesteren'' ‘id.’

Het woord gaat niet terug op Oudfrans ''couchier'' ‘(in bed) leggen’, maar is nauw verwant aan nfri. ''koezje, kuozje'' ‘koesteren’, nno. ''kose seg'' ‘het naar zijn zin hebben’, ''kose med'' ‘knuffelen met’ < pgm. ''*kōsēn-'' ‘warmen’. Dit is een statief werkwoord naast nzw. (dial.) ''kasa'' ‘warmen’ (met de afleidingen ''kase'' ‘bedwarmte’, ''kasig'' ‘heet, warm’) < pgm. ''*kasan-'' ‘warmen’. Hiervan werd het oorspronkelijke voltooid deelwoord ''*kasta-'' ‘gewarmd, (heet)gebakerd, verzorgd’ verlengd tot ''*kastiga-'' en voortgezet als Leids ''kastig'' ‘keurig’, Veluws ''kastig'' ‘vurig, wild’, Westvlaams ''ke(r)stig'' ‘driftig, hittig’ en Westfaals ''kästig'' ‘hovaardig’.

Ook te verbinden zijn Opwijks ''kaster'' ‘vonk’, dat in weerwil van Van Weijnen (2003) bezwaarlijk een verbastering is van ''genster'' ‘vonk’, en Schots ''cosie, coosie'' e.d. ‘warm, geriefelijk, knus’, dat mogelijk zijn oorsprong in het Scandinavisch heeft en later is ontleend als Engels ''cosy, cozy''.

Hoe ''koesteren'' zich vormelijk verhoudt tot zijn verwanten is onduidelijk. Het kan teruggaan op een ''vṛddhi''-afleiding van ''*kasta-'', maar het kan ook met ''-er-'' uit ''*kōsēn-'' verlengd zijn. Vergelijk daarvoor de verlenging van mnl. ''bakeren'' ‘koesteren’ uit een verloren nevenvorm van nnl. ''bakken''. In dat geval is de ''-t-'' van ''koesteren'' ontstaan als overgangsklank tussen ''-s-'' en ''-r-''.

De verdere herkomst is duister. Mogelijk is de onderhavige wortel pgm. ''*kas-, *kōs-'' een ''s''-uitbreiding van pie. ''*geh2-'' (of ''*ǵeh2-''). De betekenis van deze wortel is doorgaans vastgesteld als ‘(zich) verheugen’, maar deze kan zich langs ‘warmen in gemoed’ uit eenvoudiger ‘warmen’ hebben ontwikkeld.

[O.E.C. van Renswoude]

koesteren

2016-04-05T13:51:18Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''koesteren''' ww. ‘verwarmen, liefderijk verzorgen’ Mnl. ''coesteren'' ‘verkwikken’ [1546], vnnl. ''coesteren, koesteren'' ‘verkwikken, weldadig verwarmen...'

'''koesteren''' ww. ‘verwarmen, liefderijk verzorgen’

Mnl. ''coesteren'' ‘verkwikken’ [1546], vnnl. ''coesteren, koesteren'' ‘verkwikken, weldadig verwarmen, liefderijk verzorgen, opkweken, in de geest bewaren’, wederkerig ‘zich verwarmen, in het bijzonder in de zon; zich te goed doen’ [1573], nnl. ''koesteren'' ‘id.’

Het woord gaat niet terug op Oudfrans ''couchier'' ‘(in bed) leggen’, maar is nauw verwant aan nfri. ''koezje, kuozje'' ‘koesteren’, nno. ''kose seg'' ‘het naar zijn zin hebben’, ''kose med'' ‘knuffelen met’ < pgm. ''*kōsēn-'' ‘warmen’. Dit is een statief werkwoord naast nzw. (dial.) ''kasa'' ‘warmen’ (met de afleidingen ''kase'' ‘bedwarmte’, ''kasig'' ‘heet, warm’) < pgm. ''*kasan-'' ‘warmen’. Hiervan werd het oorspronkelijke voltooid deelwoord ''*kasta-'' ‘gewarmd, (heet)gebakerd, verzorgd’ verlengd tot ''*kastiga-'' en voortgezet als Leids ''kastig'' ‘keurig’, Veluws ''kastig'' ‘vurig, wild’, Vlaams ''ke(r)stig'' ‘driftig, hittig’ en Westfaals ''kästig'' ‘hovaardig’.

Ook te verbinden zijn Opwijks ''kaster'' ‘vonk’, dat in weerwil van Van Weijnen (2003) bezwaarlijk een verbastering is van ''genster'' ‘vonk’, en Schots ''cosie, coosie'' e.d. ‘warm, geriefelijk, knus’, dat mogelijk zijn oorsprong in het Scandinavisch heeft en later is ontleend als Engels ''cosy, cozy''.

Hoe ''koesteren'' zich vormelijk verhoudt tot zijn verwanten is onduidelijk. Het kan teruggaan op een ''vṛddhi''-afleiding van ''*kasta-'', maar het kan ook met ''-er-'' uit ''*kōsēn-'' verlengd zijn. Vergelijk daarvoor de verlenging van mnl. ''bakeren'' ‘koesteren’ uit een verloren nevenvorm van nnl. ''bakken''. In dat geval is de ''-t-'' van ''koesteren'' ontstaan als overgangsklank tussen ''-s-'' en ''-r-''.

De verdere herkomst is duister. Mogelijk is de onderhavige wortel pgm. ''*kas-, *kōs-'' een ''s''-uitbreiding van pie. ''*geh2-'' (of ''*ǵeh2-''). De betekenis van deze wortel is doorgaans vastgesteld als ‘(zich) verheugen’, maar deze kan zich langs ‘warmen in gemoed’ uit eenvoudiger ‘warmen’ hebben ontwikkeld.

[O.E.C. van Renswoude]

kies2

2016-03-16T12:48:42Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''kies''' 2 bn. ‘fijngevoelig’ Als het grondwoord werkelijk pgm. ''*kausi-'' ware, dan zouden we in (gewestelijk) Engels i.p.v. ''chice'' eerder de –niet overg...'

'''kies''' 2 bn. ‘fijngevoelig’

Als het grondwoord werkelijk pgm. ''*kausi-'' ware, dan zouden we in (gewestelijk) Engels i.p.v. ''chice'' eerder de –niet overgeleverde– vorm ''**cheece'' verwachten, zoals uit pgm. ''*naudi-'' ‘nood’ en ''*lausjan-'' ‘lozen’ nu ne. ''need'' en gewestelijk/verouderd ne. ''leese''.

Vandaar en gezien de klankkleur van Westvlaams ''kijzig'' (d.w.z. ''kīzig'') en de betekenissen ‘walgelijk, vies’, ‘afzichtelijk, afstotend’ en ‘griezelig, eng’ alsook de neiging van jonge kinderen om het hoofd af te wenden bij ongewenst voedsel, is het beter om uit te gaan van een grondwoord in de vorm van pgm. ''*kīsa-'' ‘afkerig, zich afwendend’, van de wortel pie. ''*geis-'' (of ''*ǵeis-'') ‘zich keren, zich wenden’ (LIV2 184). Deze ligt ook ten grondslag aan nnl. ''keren'' < pgm. ''*kaizwjan-'' en gewestelijk nno. ''keis'' ‘wending’ < pgm. ''*kaisa-'' (Kroonen, 2013).

Het uitblijven van de vertweeklanking van ''-ī-'' tot ''-ij-'' in het algemeen Nederlands en de verdere ontwikkeling van de betekenis zal evenwel door verhaspeling met het onverwante ''kiezen'' komen.

[O.E.C. van Renswoude]

prijken

2016-03-02T18:37:53Z

Olivier van Renswoude:

'''prijken''' ww. ‘pronken’

Vroegmiddelnederlands ''priken'' ‘de handen in de lucht steken’ of ‘in de handen klappen’ (1265–70), Laatmnl. ''priken'' ‘ophef maken’ (1390–1410), ''priker'' ‘snaarspeler’ (1479), ''prikersse'' ‘snaarspeelster’ (1479), en met een andere klinker ''preycken'' (1477); Nnl. ''prijcken'' ‘zich opzichtig gedragen, pronken; in het oog vallen’ (1524), ‘talmen, aarzelen’ (1550; meestal in ''sonder lang prijcken''); ''prikinge'' ‘overwinningsfeest’. Moderne dialectvarianten: Westvlaams ''prieken'' ‘op kraambezoek gaan’, Limburgs ''prieker'' ‘weifelaar; vitter’. Het langdurig stilstaan of -zitten tijdens het ‘pronken’ verklaat de latere overgang naar ‘aarzelen’. Verwant: Mnd. ''prēken'' ‘pronken’.

Indien de woorden teruggaan op het Westgermaans, veronderstellen ze *''prīk''- en (voor Mnl. ''preycken'' en Mnd. ''prēken'') *''praik''-. Qua betekenis en vanwege ''pr''- ligt het voor de hand om ''prijken'' te verbinden met '''pronken''', Mnd. ''prunken'' ‘pronken, pralen’, en met Mhd. ''branc'', ''pranc'' ‘pralerij, pronk’, Mohd. ''prangen'' ‘prijken’, Engels ''prank'' ‘pronken’, ''prink'' ‘zich opdirken’. Die wijzen op WGm. *''prunk''-, *''prank''-, *''prink''-. Het Middel- en Nieuwnederlandse ''prangen'' ‘klemmen, drukken’ heeft dezelfde vorm als Hoogduits ''prangen'' ‘prijken’, en gaat, getuige Gotisch ''ana-praggan'' ‘drukken, dringen’, op een oudere variant PGm. *''prang''- terug. De overgang van ‘drukken’ naar ‘pronken’ heeft zich mogelijk via ‘vastklemmen’ en ‘vastgeklemd, zichtbaar zijn’ afgespeeld, al kan specifiek voor ''prijken'' vanwege de oudste betekenis ook aan ‘de handen samendrukken’ > ‘opvallen’ gedacht worden.

Naast *''prangan''- bestond het iteratief *''prakkōn''- ‘persen, prakken’, dat in Nederlands '''prakken''' bewaard is (Kroonen 2013: 399; de Indo-Europese etymologie van het werkwoord is onzeker). De ''k'' van *''prakkōn''- is ingevoerd in het oudere *''prang-'', waardoor ''pronken'' en de andere boven genoemde ''nk''-varianten ontstonden. ''Prijken'' moet als variant van ''prakken'' zijn ontstaan, maar de herkomst van de *''ī'' in ''prijken'' is niet duidelijk. Mogelijk hoort hierbij ook Mnl. ''prighen'' ‘zich inspannen, strijden’, waarvan '''priegelen''' ‘peuteren’ afstamt; maar daarover een andere keer.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 27 okt 2015 10:38 (CET)

'''prijken''' ww. ‘pronken’

Mnl. ''priken'' ‘juichen; pralen’ in ''die v sal don van ioijen priken'' [1265-70], ''hen en halp dammen no diken noch goen overmoedech priken'' [1351-1400], vnnl. ''prijcken, prijken, pryken'' ‘zich opzichtig gedragen, statig zijn, in het oog vallen, pralen,’ in ''gaet niet hooveerdelijc lancx der straten prijcken'' [1526-67], ''wat sullen wy dan in sulcken bruyloft doen nichte? Met u stillekens zitten prijcken? Sonder Danssen, Springen, ende Boerten?'' [1570], ''wie en ziet ’er niet, dat in uw zachte lipjes een prille rooze prijkt'' [1644], nnl. ''prijken'' ‘pronken’ in ''het bosch prijkt frisch gekleurd'' [1860]. Ablautend zijn bovendien laat-mnl. ''preycken'' ‘pronken’ en mnd. ''preken'' ‘pronken’.

Daarnaast met ''-g-'' ook mnl. ''prigen, prighen'' ‘zich schrap zetten, (opwaarts) streven, strijden’ in ''ende prighede elc vor sine vorste'' [1285], ''daer en was geen jegen prigen'' [1390-1405], ''opwaerts al springhende te prighen'' [1440-60] – later beperkt tot Zuidhollands ''priegen'' ‘ijveren, inspannen, haasten’. Afgeleid hiervan is mnl. ''prijch'' ‘ijver, strijdlust; strijd; krijgsroem’.

Dat de ''p-'' expressief verscherpt is uit pgm. ''*b-'' blijkt uit enkele ongetwijfeld verwante woorden: dichterlijk on. ''brík'' ‘vrouw’, nno. ''brik'' ‘grote, statige vrouw’, nno. ''briken'' ‘mooi, statig’, ''brikja'' ‘hoog oprijzen; glanzen, pronken’ en Gronings, Drents ''briek'' ‘dreigend; wijdbeens; zonderling; buitensporig; scheef’ (< *‘opstaand, opvallend, schrap’).

Voor het onderhavige werkwoord kunnen we dan uitgaan van pgm. ''*brīkjan-, *brīgjan-''. De vorm met ''-k-'' is ontstaan o.i.v. het bijvoeglijk naamwoord ''*brīka-'' (zie onder). De andere vorm is oorspronkelijker en beantwoordt exact aan Grieks ''phrī́ssō'' ‘overeind (gaan) staan’, daarmee teruggaande op pie. ''*bhriHk-ié-'', bij de wortel ''*bhreiHk-'' ‘rechtop staan’ (LIV2 93).

Pgm. ''*brīka-'' (Gronings, Drents ''briek'' en in tweede instantie nno. ''brik'' v., ''briken'') is met medeklinkerverkorting ontstaan uit ''*brīkka-'', de voortzetting van pie. ''*bhr(e)iHk-nó-''. De ''*-kk-'' i.p.v. de te verwachten ''*-g-'' is volgens de wet van Kluge ontstaan door absorptie van de ''*-n-'' vóór een beklemtoonde lettergreep. Vergelijk de vormontwikkeling van pgm. ''*deupa-'' ‘diep’ uit ouder ''*deuppa-'' en uiteindelijk pie. ''*dheubh-nó-''.

[O.E.C. van Renswoude]

et

2016-02-23T12:43:20Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''et''' zn. ‘rechter, gezworene’ N.o.-mnl./mnd. ''ette'' ‘rechter, gezworene’ in ''soe wie gekoren wordt tot etten des landes van Drenthe'' [1571], ''dat in ...'

'''et''' zn. ‘rechter, gezworene’

N.o.-mnl./mnd. ''ette'' ‘rechter, gezworene’ in ''soe wie gekoren wordt tot etten des landes van Drenthe'' [1571], ''dat in de oude Vriessche wetten de rechters atten werden genoemt, ende nu noch inde Drent de vier en twintig etten'' [1631], ''gy looft ende zweert dat gy een vroom en getrouwe ette wilt zijn'' [1713] – thans een historisch begrip in Drenthe, voornamelijk in de samenstelling ''etstoel'' ‘voormalig hoogste Drentse gerechtshof’.

Daarnaast ofri. ''aththa, atha, atta, ettha'' ‘rechter, gezworene’.

Meest voor de hand ligt een verband met nnl. ''eed'' < pgm. ''*aiþa-''. Mogelijk is het dan de voortzetting van pgm. ''*aiþidan-'' ‘beëdigde’, het verzelfstandigde voltooid deelwoord van mnl. ''eden'' (vnnl. ''eden''), mnd. ''eden'', ohd. ''eidōn'' (mhd. ''eden''), ofri. ''ētha'' < pgm. ''*aiþjan-, *aiþōjan-'' ‘beëdigen’. Voor de samentrekking, vergelijk Drents ''bredte'' en Gronings ''brette'' naast Nederlands ''breedte''. Voor de afleiding, vergelijk oe. ''ǽled'', on. ''eldr'' < pgm. ''*ailida-'' ‘brand, vuur’ van oe. ''ǽlan'' < pgm. ''*ailjan-'' ‘doen ontbranden, in brand steken’.

Een andere, minder waarschijnlijke mogelijkheid is dat het een zwak verbogen vorm is naast oe. ''ǽðe'' ‘bevoegd een eed te zweren’, got. ''uf-aiþeis*'' ‘eed-gebonden’ < pgm. ''*aiþja-''.

In tegenstelling tot eerdere duidingen hoort het woord in elk geval niet bij Noordhollands ''at'', Gronings ''atte'', ohd. ''atto'', on. ''atti'', got. ''atta'' < pgm. ''*attan-'' ‘vader’.

[O.E.C. van Renswoude]

zuien

2016-01-21T00:17:30Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''zuien''' ww. ‘zacht zingend en wiegend sussen’ Vnnl. ''suijen, suyen'' in ''de wint soeckt de maen in slaep te suijen'' [1604, Hooft], nnl. ''zeuyen, zuijen, z...'

'''zuien''' ww. ‘zacht zingend en wiegend sussen’

Vnnl. ''suijen, suyen'' in ''de wint soeckt de maen in slaep te suijen'' [1604, Hooft], nnl. ''zeuyen, zuijen, zuien'' in ''zeuyen is jonge kinderen, door heen en weêr bewegen, tot stilte of slaap brengen'' [1731] – daarnaast gewestelijk onder meer Gronings ''zuien, zòien, zaaien'' ‘schommelen; schommelend heen en weer bewegen’ en Vlaams ''zuien, zuwen'' ‘aanhitsen, ophitsen, van honden’

Het gaat hier niet om een klanknabootsend of -schilderend woord, zoals voorheen wel is aangenomen, maar om de voortzetting van pgm. ''*sujan-'' en uiteindelijk pie. ''*suh1-ié-''. Dit is een oude nultrapspresens bij de wortel ''*seuh1-'' ‘aandrijven, in beweging brengen/houden’ (LIV2 538), anderszins bekend van onder meer Hettitisch ''suwezzi, suwanzi'' ‘stoten, verbannen’, Sanskriet ''suváti'' ‘drijft aan, zet in beweging’ en Oudiers ''im-soí'' ‘draait zich om’.

[O.E.C. van Renswoude]

saai2

2016-01-17T20:47:38Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''saai''' bn. ‘eentonig’ Ter Laan meldt Gronings ''soai'' alleen in de betekenis ‘traag’ en bovendien het werkwoord ''soaien'' ‘afnemen in kracht’, gezeg...'

'''saai''' bn. ‘eentonig’

Ter Laan meldt Gronings ''soai'' alleen in de betekenis ‘traag’ en bovendien het werkwoord ''soaien'' ‘afnemen in kracht’, gezegd van o.a. wind en vuur. Aangezien een begrip als saaiheid zich veeleer uit traagheid en verzwakking ontwikkelt dan andersom kan de oude verbinding met ''saai'' ‘lichte, gekeperde wollen stof’ maar beter opgegeven worden.

Het is aannemelijker dat het langs wgm. ''*sāhi'' (secundaire ''ja''-stam) teruggaat op pgm. ''*sēha-'' of ''*sēhu-'', een ''vṛddhi''-afleiding van een verloren sterk werkwoord ''*sehan-'' (of met nasaalpresens ''*sinhan-'', zie onder). Hiernaast als iteratieve/intensieve vormingen onder meer nnl. ''sukkelen, zakken'', nhd. ''sacken'', ne. ''sag'' ‘verzakken, slap hangen’, nno. ''sakka'' ‘vertragen, (af)zakken’ en ''sagga'' (gewestelijk ''saga, sugga'') ‘langzaam lopen als ware men vermoeid’ < pgm. ''*sakk/gōn-'' en met secundaire ablaut ''*sukk/gōn-''. Kroonen (2013) houdt het om semantische redenen voor mogelijk dat de groep van ''zakken, sacken'' en ''sag'' van andere herkomst is, maar dat is onnodig.

Ten grondslag ligt de wortel pie. ''*sek-'' ‘uitgeput raken, opdrogen’, bekend van o.a. Litouws ''sèkti'' ‘wegzakken (van water); afnemen van kracht’, Oudkerkslavisch ''isęknǫti'' ‘opdrogen’, Sankskriet ''saścasi'' (2ev.) ‘droogt uit’, Oudiers ''socht'' ‘stilte, verslagenheid, zwaarmoedigheid’, Grieks ''ἦκα'' (bw.) ‘langzaam, stilletjes, een beetje’ en Latijn ''sēgnis'' ‘traag, uitgeput’ en ''siccus'' ‘droog’ (vanwaar Frans ''sec'' ‘id.’).

Daarnaast met ingevoegde neusklank (vanuit een nasaalpresens) en verschuiving van ‘opdrogen’ naar ‘schroeien’ e.d., binnen het Germaans nog nnl. ''zengen'' ‘schroeien’, ne. ''singe'' ‘id.’, nijsl. ''sangur'' ‘aangebrand’ en Zaans ''zangeren'' ‘zengen, aanbranden; tintelen’ alsook Zaans en Gronings ''zangerig'' ‘aangebrand’.

[O.E.C van Renswoude]

Verwijzingen: Kroonen, G., ''Etymological Dictionary of Proto-Germanic'' (Leiden, 2013), Laan, K. ter, ''Nieuw Groninger Woordenboek'', 2e druk (Groningen, 1989)

tas1

2016-01-12T15:14:40Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''tas 1''' zn. ‘zak’ Mede gezien het voorkomen van os. ''dasga'' is het aannemelijk dat ook de Nederlandse en Nederduitse vormen met ''t-'' zijn ontleend aan ohd...'

'''tas 1''' zn. ‘zak’

Mede gezien het voorkomen van os. ''dasga'' is het aannemelijk dat ook de Nederlandse en Nederduitse vormen met ''t-'' zijn ontleend aan ohd. ''tasca'', en dat deze langs de Hoogduitse klankverschuiving is ontstaan uit pgm. ''*daskō(n)-'', bij de wortel pgm. ''*das-, *dēs-'', de voortzetting van pie. ''*dh(e)h1-s-'', een s-uitbreiding van pie. ''*dheh1-'' ‘(zich) leggen, zetten, plaatsen, stoppen, verrichten’, waarvoor zie nnl. ''doen''.

Pgm. ''*das-, *dēs-'' is in het Nederlands bekend van ''daas'' ‘suf’ (eig. ‘geneigd tot zitten/liggen, zich niet of nauwelijks bewegende’), ''bedeesd'' ‘beschroomd’ (ouder ‘stil van schrik, verbijsterd’) en ''bedaren'' ‘tot kalmte brengen of komen’, en daarbuiten onder meer van os. ''darni, derni'', oe. ''dyrne'', ohd. ''tarni, terni'', alle ‘verstopt, verborgen, geheim’.

[O.E.C. van Renswoude]

bedaren

2016-01-11T00:51:27Z

Olivier van Renswoude:

'''bedaren''' ww. ‘tot rust (laten) komen’

De verhoudingen lijken als volgt te zijn:

Mnl. ''bedaren'' ‘zich bedwingen’ (nnl. ''bedaren''), oe. ''darian'' ‘zich stil houden’ (me. ''daren'') < pgm. ''*dazēn-'' ‘zich gelegen/gezeten houden’, een duratief werkwoord.

On. ''dasast'' ‘moe, uitgeput raken’ (nijsl. ''dasa'' ‘moe worden’, nno., nzw. ''dasa'' ‘luieren’, nde. ''dase'' ‘lui zijn’) < pgm. ''*dasōn-'' dan wel ''*dasēn-'', een Verner-nevenvorm van het vorige werkwoord.

Os. ''derni'' ‘verborgen’, ohd. ''tarni'' ‘id.’, oe. ''dierne'' ‘id.’ < pgm. ''*daznja-'', ouder ''*dazna-'' ‘(uit het zicht) gelegd/gezet/geplaatst’ of ‘stilgehouden’.

On. ''des'' ‘hooimijt’ (nijsl. ''des'' ‘id.’, nno. ''desja'' ‘kleine hoop’) < pgm. ''*dasjō(n)-'' ‘bijeenlegging/-zetting/-plaatsing’

Mnl. ''daes'' ‘suf’ (nnl. ''daas''), on. ''dási'' ‘stumper’ (nno., nde. ''dåse'') < pgm. ''*dēsa-'' ‘geneigd tot liggen/zitten, zich niet of nauwelijks bewegende’.

Vnnl. ''bedaest'' ‘stil van schrik, ontzet, versteld’ en met i-umlaut ''bedeest'' (nnl. ''bedeesd'' ‘beschroomd, verlegen’), on. ''dæsa'' ‘op iets blazen, geringschatten’ (eig. ‘blazen van vermoeidheid, moe zijn’), ''dæsinn'' ‘lui, traag’, ''dæstr'' ‘afgemat’ (nijsl. ''dæsa'' ‘blazen, steunen’, ''dæsast'' ‘bijna omkomen vanwege kou of smart’, nno. ''dæsa'' ‘uitgeput zijn vanwege vorst of slecht weer’) < pgm. ''*dēsjan-'', een afleiding van het vorige woord.

De onderliggende wortel ''*das-, *dēs-'' ‘(zich) leggen, zetten, plaatsen’ is de voortzetting van pie. ''*dh(e)h1-s-'', een s-uitbreiding bij pie. ''*dheh1-'' ‘leggen, zetten, plaatsen, verrichten’ (LIV2 136), waarvan de o-trap ''*dhoh1-'' leidde tot pgm. ''*dōn-'' (nnl. ''doen''). Buiten het Germaans vinden we tevens met s-uitbreiding o.a. Sanskriet ''dhāsatha'' ‘(gij) zult verlenen’ en Grieks ''thḗsō'' ‘(ik) zal zetten’.

Niet verwant zijn nnl. ''dazen'' ‘raaskallen’, ne. ''daze'' ‘doen duizelen’ < pgm. ''*dasēn-'', een late, secundair ablautende nevenvorm van pgm. ''*dusēn-'' (waarvoor zie nnl. ''duizelen'') en nnl. ''dwaas'' < pgm. ''*dwēsa-'', al heeft het ongetwijfeld invloed uitgeoefend op pgm. ''*dēsa-'' hierboven.

[O.E.C. van Renswoude]

bedaren

2016-01-08T15:01:24Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''bedaren''' ww. ‘tot rust (laten) komen’ De verhoudingen lijken als volgt te zijn: Mnl. ''bedaren'' ‘zich bedwingen’ (nnl. ''bedaren''), oe. ''darian'' ‘...'

'''bedaren''' ww. ‘tot rust (laten) komen’

De verhoudingen lijken als volgt te zijn:

Mnl. ''bedaren'' ‘zich bedwingen’ (nnl. ''bedaren''), oe. ''darian'' ‘zich stil houden’ (me. ''daren'') < pgm. ''*dazēn-'' ‘zich gelegen/gezeten houden’, een duratief werkwoord.

On. ''dasast'' ‘moe, uitgeput raken’ (nijsl. ''dasa'' ‘moe worden’, nno., nzw. ''dasa'' ‘luieren’, nde. ''dase'' ‘lui zijn’) < pgm. ''*dasōn-'' dan wel ''*dasēn-'', een Verner-nevenvorm van het vorige werkwoord.

Os. ''derni'' ‘verborgen’, ohd. ''tarni'' ‘id.’, oe. ''dierne'' ‘id.’ < pgm. ''*daznja-'', ouder ''*dazna-'' ‘(uit het zicht) gelegd/gezet/geplaatst’.

On. ''des'' ‘hooimijt’ (nijsl. ''des'' ‘id.’, nno. ''desja'' ‘kleine hoop’) < pgm. ''*dasjō(n)-'' ‘bijeenlegging/-zetting/-plaatsing’

Mnl. ''daes'' ‘suf’ (nnl. ''daas''), on. ''dási'' ‘stumper’ (nno., nde. ''dåse'') < pgm. ''*dēsa-'' ‘moe, geneigd tot liggen/zitten’.

On. ''dæsa'' ‘op iets blazen, geringschatten’ (eig. ‘blazen van vermoeidheid, moe zijn’), ''dæsinn'' ‘lui, traag’, ''dæstr'' ‘afgemat’ (nijsl. ''dæsa'' ‘blazen, steunen’, ''dæsast'' ‘bijna omkomen vanwege kou of smart’, nno. ''dæsa'' ‘uitgeput zijn vanwege vorst of slecht weer’ < pgm. ''*dēsjan-'' ‘moe zijn/worden’, een afleiding van het vorige woord.

De onderliggende wortel ''*das-, *dēs-'' ‘(zich) leggen, zetten, plaatsen’ is de voortzetting van pie. ''*dh(e)h1-s-'', een s-uitbreiding bij pie. ''*dheh1-'' ‘leggen, zetten, plaatsen, verrichten’ (LIV2 136), waarvan de o-trap ''*dhoh1-'' leidde tot pgm. ''*dōn-'' (nnl. ''doen''). Buiten het Germaans vinden we tevens met s-uitbreiding o.a. Sanskriet ''dhāsatha'' ‘(gij) zult verlenen’ en Grieks ''thḗsō'' ‘(ik) zal zetten’.

Niet verwant zijn nnl. ''dazen'' ‘raaskallen’, ne. ''daze'' ‘doen duizelen’ < pgm. ''*dasēn-'', een late, secundair ablautende nevenvorm van pgm. ''*dusēn-'' (waarvoor zie nnl. ''duizelen'') en nnl. ''dwaas'' < pgm. ''*dwēsa-'', al heeft het ongetwijfeld invloed uitgeoefend op pgm. ''*dēsa-'' hierboven.

[O.E.C. van Renswoude]

loom

2015-11-23T14:10:33Z

Olivier van Renswoude:

'''loom''' bn. ‘traag, lusteloos’

Voor pgm. ''*lōma-'' mogen we misschien uitgaan van de voortzetting van een pie. ''*loh1-mo-'' ‘toegeeflijk’, bij de wortel ''*leh1-'' ‘nalaten, (toe)laten’ (LIV2 399). Een andere afleiding met een vergelijkbare betekenisontwikkeling is ''*leh1-ni/o-'' (Latijn ''lēnis'' ‘zacht, mild, gemakkelijk, kalm’). Van dezelfde wortel komt ook pgm. ''*lēþa-'' (on. ''láð'' ‘land’, oe. ''lǽþ'' ‘land’), indien we een oudere betekenis ‘erf, nalatenschap’ mogen aannemen. Daarnaast is er een dentale uitbreiding in de vorm van pie. ''*leh1d-'' (LIV2 400), vanwaar o.a. pgm. ''*lētan-'' (nnl. ''laten'') en pgm. ''*lata-'' (mnl. ''lat'' ‘traag, mat, lui’ enz.) en ''*latō-'' (nnl. ''laat'')

[O.E.C. van Renswoude]

loom

2015-11-16T13:40:54Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''loom''' bn. ‘traag, lusteloos’ Voor pgm. ''*lōma-'' mogen we misschien uitgaan van de voortzetting van een pie. ''*loh1-mo-'' ‘toegeeflijk’, bi...'

'''loom''' bn. ‘traag, lusteloos’

Voor pgm. ''*lōma-'' mogen we misschien uitgaan van de voortzetting van een pie. ''*loh1-mo-'' ‘toegeeflijk’, bij de wortel ''*leh1-'' ‘nalaten, (toe)laten’ (LIV2 399). Een andere afleiding met een vergelijkbare betekenisontwikkeling is ''*leh1-ni/o-'' (Latijn ''lēnis'' ‘zacht, mild, gemakkelijk, kalm’). Van dezelfde wortel komt ook pgm. ''*lēda-'' (on. ''láð'' ‘land’, oe. ''lǽþ'' ‘land’), indien we een oudere betekenis ‘erf, nalatenschap’ mogen aannemen. Daarnaast is er een dentale uitbreiding in de vorm van pie. ''*leh1d-'' (LIV2 400), vanwaar o.a. pgm. ''*lētan-'' (nnl. ''laten'') en pgm. ''*lata-'' (mnl. ''lat'' ‘traag, mat, lui’ enz.) en ''*latō-'' (nnl. ''laat'')

[O.E.C. van Renswoude]

tillen

2015-11-15T16:51:06Z

Olivier van Renswoude:

'''tillen''' ww. ‘opheffen, oplichten’

Als hier werkelijk sprake ware van de pie. wortel ''*telh2-'' ‘dragen, verdragen’, dan zouden we ofri. ''*thilla'' i.p.v. ''tilla'' verwachten, aangezien de Friese ontwikkeling van pgm. /þ/ naar /t/ pas van latere tijd is. Daarnaast is de grondbetekenis van de Germaanse woorden duidelijk niet ‘dragen’. Het gaat hier dus om een andere wortel.

Aan te nemen is dan dat mnl. ''tillen'', ''nedertillen'' (nnl. ''tillen''), ofri. ''tilla'' (nfri. ''tille''), oe. ''-tillan'' (in ''átillan'', ''getillan'') teruggaan op pgm. ''*tiljan-'' (ouder ''*teljan-'') ‘bewegen, los zijn/maken, trekken, lichten’, een klasse 4 sterk werkwoord met ''j''-presens, vergelijkbaar met de klasse 5 werkwoorden ''*ligjan-'' (ouder ''*legjan'') en ''*sitjan-'' (ouder ''*setjan-''). De verbuiging is inmiddels zwak geworden; m.u.v. o.a. het Gronings waar ook nog een sterke verbuiging bestaat, zij het met overgang naar klasse 1: ''tillen, tol, tollen''.

(In het Oudengels is de betekenis ‘aanraken, bereiken’ een uitbreiding vergelijkbaar met die van ''beroeren'' ‘aanraken’ naast ''roeren'' ‘bewegen’, vermoedelijk ook door invloed van ''til'' ‘naar, tot’ en ''tilian'' ‘streven’.)

Een bijvoeglijke afleiding van dit werkwoord is os. ''gital'' ‘vlug, vaardig’ (dr. ''tal'' ‘flink, vlot; rank’), ohd. ''gizal'' ‘id.’, oe. ''getæl'' ‘vlug, levendig’ (ne. ''tall'' ‘rijzig’) < pgm. ''*ga-tala-'' ‘beweeglijk, lichtvoetig’; een zelfstandige afleiding is ohd. ''zāla'' ‘gevaar’, oe. ''tǽl'' ‘kwaadsprekerij’, on. ''tál'' ‘lokking; list’ < pgm. ''*tēlō-'' ‘lokking, list, loosheid’, een vorming zoals ''*lēgō-'' (nnl. ''laag'') naast ''*ligjan-'' (nnl. ''liggen''). Daarnaast is er een iteratief/intensief werkwoord in de vorm van vnnl. ''tolen, teulen'' ‘zeuren; knoeien; sollen’, nhd. ''zollen'' ‘slenteren, wandelen’, me. ''tollen, tullen'' ‘trekken, lokken’ (ne. ''toll'' ‘heen en weer gaan van een klok’, streektalig nog ‘trekken, lokken’), on. ''tolla'' ‘loshangen’ < pgm. ''*tul(l)ōn-''. Met ''t''-uitbreiding is bovendien verwant de groep van ne. ''tilt'' en nnl. [[b:touteren|''touteren'']].

Reeds in de voor-Germaanse tijd is er bij deze wortel een betekenisuitbreiding geweest van ‘bewegen, los zijn/maken, trekken, lichten’ naar ‘loos zijn, lokken, oplichten, bedriegen’. Dat zien we ook in de verwanten buiten het Germaans, zoals Grieks ''dólos'' ‘lokaas, list’ en Latijn ''dolus'' ‘kwade bedoeling, bedrog’.

[O.E.C. van Renswoude]

tillen

2015-11-15T16:12:01Z

Olivier van Renswoude:

'''tillen''' ww. ‘opheffen, oplichten’

Als hier werkelijk sprake ware van de pie. wortel ''*telh2-'' ‘dragen, verdragen’, dan zouden we ofri. ''*thilla'' i.p.v. ''tilla'' verwachten, aangezien de Friese ontwikkeling van pgm. /þ/ naar /t/ pas van latere tijd is. Daarnaast is de grondbetekenis van de Germaanse woorden duidelijk niet ‘dragen’. Het gaat hier dus om een andere wortel.

Aan te nemen is dan dat mnl. ''tillen'' (nnl. ''tillen''), ofri. ''tilla'' (nfri. ''tille''), oe. ''-tillan'' (in ''átillan'', ''getillan'') teruggaan op pgm. ''*tiljan-'' (ouder ''*teljan-'') ‘bewegen, los zijn/maken, trekken, lichten’, een klasse 4 sterk werkwoord met ''j''-presens, vergelijkbaar met de klasse 5 werkwoorden ''*ligjan-'' (ouder ''*legjan'') en ''*sitjan-'' (ouder ''*setjan-''). De verbuiging is inmiddels zwak geworden; m.u.v. o.a. het Gronings waar ook nog een sterke verbuiging bestaat, zij het met overgang naar klasse 1: ''tillen, tol, tollen''.

(In het Oudengels is de betekenis ‘aanraken, bereiken’ een uitbreiding vergelijkbaar met die van ''beroeren'' ‘aanraken’ naast ''roeren'' ‘bewegen’, vermoedelijk ook door invloed van ''til'' ‘naar, tot’ en ''tilian'' ‘streven’.)

Een bijvoeglijke afleiding van dit werkwoord is os. ''gital'' ‘vlug, vaardig’ (dr. ''tal'' ‘flink, vlot; rank’), ohd. ''gizal'' ‘id.’, oe. ''getæl'' ‘vlug, levendig’ (ne. ''tall'' ‘rijzig’) < pgm. ''*ga-tala-'' ‘beweeglijk, lichtvoetig’; een zelfstandige afleiding is ohd. ''zāla'' ‘gevaar’, oe. ''tǽl'' ‘kwaadsprekerij’, on. ''tál'' ‘lokking; list’ < pgm. ''*tēlō-'' ‘lokking, list, loosheid’, een vorming zoals ''*lēgō-'' (nnl. ''laag'') naast ''*ligjan-'' (nnl. ''liggen''). Daarnaast is er een iteratief/intensief werkwoord in de vorm van vnnl. ''tolen, teulen'' ‘zeuren; knoeien; sollen’, nhd. ''zollen'' ‘slenteren, wandelen’, me. ''tollen, tullen'' ‘trekken, lokken’ (ne. ''toll'' ‘heen en weer gaan van een klok’, streektalig ne. ''toll'' ‘trekken, lokken’), on. ''tolla'' ‘loshangen’ < pgm. ''*tul(l)ōn-''. Met ''t''-uitbreiding is bovendien verwant de groep van ne. ''tilt'' en nnl. [[b:touteren|''touteren'']].

Reeds in de voor-Germaanse tijd is er bij deze wortel een betekenisuitbreiding geweest van ‘bewegen, los zijn/maken, trekken, lichten’ naar ‘loos zijn, lokken, oplichten, bedriegen’. Dat zien we ook in de verwanten buiten het Germaans, zoals Grieks ''dólos'' ‘lokaas, list’ en Latijn ''dolus'' ‘kwade bedoeling, bedrog’.

[O.E.C. van Renswoude]

tillen

2015-11-15T16:09:22Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''tillen''' ww. ‘opheffen, oplichten’ Als hier werkelijk sprake ware van de pie. wortel ''*telh2-'' ‘dragen, verdragen’, dan zouden we ofri. ''*th...'

'''tillen''' ww. ‘opheffen, oplichten’

Als hier werkelijk sprake ware van de pie. wortel ''*telh2-'' ‘dragen, verdragen’, dan zouden we ofri. ''*thilla'' i.p.v. ''tilla'' verwachten, aangezien de Friese ontwikkeling van pgm. /þ/ naar /t/ pas van latere tijd is. Daarnaast is de grondbetekenis van de Germaanse woorden duidelijk niet ‘dragen’. Het gaat hier dus om een andere wortel.

Aan te nemen is dan dat mnl. ''tillen'' (nnl. ''tillen''), ofri. ''tilla'' (nfri. ''tille''), oe. ''-tillan'' (in ''átillan'', ''getillan'') teruggaan op pgm. ''*tiljan-'' (ouder ''*teljan-'') ‘bewegen, los zijn/maken, trekken, lichten’, een klasse 5 sterk werkwoord met ''j''-presens, zoals bijv. ook ''*ligjan-'' (ouder ''*legjan'') en ''*sitjan-'' (ouder ''*setjan-''). De verbuiging is inmiddels zwak geworden; m.u.v. o.a. het Gronings waar ook nog een sterke verbuiging bestaat, zij het met overgang naar klasse 1: ''tillen, tol, tollen''.

(In het Oudengels is de betekenis ‘aanraken, bereiken’ een uitbreiding vergelijkbaar met die van ''beroeren'' ‘aanraken’ naast ''roeren'' ‘bewegen’, vermoedelijk ook door invloed van ''til'' ‘naar, tot’ en ''tilian'' ‘streven’.)

Een bijvoeglijke afleiding van dit werkwoord is os. ''gital'' ‘vlug, vaardig’ (dr. ''tal'' ‘flink, vlot; rank’), ohd. ''gizal'' ‘id.’, oe. ''getæl'' ‘vlug, levendig’ (ne. ''tall'' ‘rijzig’) < pgm. ''*ga-tala-'' ‘beweeglijk, lichtvoetig’; een zelfstandige afleiding is ohd. ''zāla'' ‘gevaar’, oe. ''tǽl'' ‘kwaadsprekerij’, on. ''tál'' ‘lokking; list’ < pgm. ''*tēlō-'' ‘lokking, list, loosheid’, een vorming zoals ''*lēgō-'' (nnl. ''laag'') naast ''*ligjan-'' (nnl. ''liggen''). Daarnaast is er een iteratief/intensief werkwoord in de vorm van vnnl. ''tolen, teulen'' ‘zeuren; knoeien; sollen’, nhd. ''zollen'' ‘slenteren, wandelen’, me. ''tollen, tullen'' ‘trekken, lokken’ (ne. ''toll'' ‘heen en weer gaan van een klok’, streektalig ne. ''toll'' ‘trekken, lokken’), on. ''tolla'' ‘loshangen’ < pgm. ''*tul(l)ōn-''. Met ''t''-uitbreiding is bovendien verwant de groep van ne. ''tilt'' en nnl. [[b:touteren|''touteren'']].

Reeds in de voor-Germaanse tijd is er bij deze wortel een betekenisuitbreiding geweest van ‘bewegen, los zijn/maken, trekken, lichten’ naar ‘loos zijn, lokken, oplichten, bedriegen’. Dat zien we ook in de verwanten buiten het Germaans, zoals Grieks ''dólos'' ‘lokaas, list’ en Latijn ''dolus'' ‘kwade bedoeling, bedrog’.

[O.E.C. van Renswoude]

kapen

2015-10-28T22:11:26Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''kapen''' ww. ‘overvallen en bemachtigen’ Mede gezien het ontstaan van nnl. ''roof'' uit pgm. ''*rauba-'' ‘scheur’ (bij ''*reufan-'' ‘(af)scheuren’) is ...'

'''kapen''' ww. ‘overvallen en bemachtigen’

Mede gezien het ontstaan van nnl. ''roof'' uit pgm. ''*rauba-'' ‘scheur’ (bij ''*reufan-'' ‘(af)scheuren’) is het aannemelijk dat ''kapen'' oorspronkelijk ‘(af)scheuren’ betekende en samen met nnl. ''kappen'' ‘hakken’ en mnl. ''caven'' ‘splijten, scheiden; beslissen’ is ontstaan uit een o-trap iteratief/intensief met ongelijk paradigma van het slag dat Kroonen (2011) heeft beschreven: 3ev. ''*kappōþi'', 3mv. ''*kabunanþi''. Dit is de voortzetting van pie. 3ev. ''*ǵobh-néh2-ti'', 3mv. ''*ǵobh-nh2-énti'', bij de wortel ''*ǵebh-'' ‘rijten, snijden, bijten; eten, kauwen’ (LIV2 161), anderszins bekend van o.a. Oudkerkslavisch ''i-zobljǫ'' ‘verteren’. Verwanten binnen het Germaans zijn onder meer mnl. ''cavel'' ‘kaak’, nnl. ''kevel'' ‘tandeloze kaak’ en ''kavel'' ‘lot(staafje)’ en mogelijk ook nnl. ''kif'' ‘afgewerkte run’.

[O.E.C. van Renswoude]

Verwijzing: Kroonen, G., ''The Proto-Germanic n-stems'' (Leiden, 2011)

kappen1

2015-10-28T22:08:50Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''kappen 1''' ww. ‘hakken’ Waarschijnlijker is dat ''kappen'' met nnl. ''kapen'' ‘roven’ (< ‘afscheuren’) en mnl. ''caven'' ‘splijten, scheiden; beslis...'

'''kappen 1''' ww. ‘hakken’

Waarschijnlijker is dat ''kappen'' met nnl. ''kapen'' ‘roven’ (< ‘afscheuren’) en mnl. ''caven'' ‘splijten, scheiden; beslissen’ teruggaat op een o-trap iteratief/intensief met ongelijk paradigma van het slag dat Kroonen (2011) heeft beschreven: pgm. 3ev. ''*kappōþi'', 3mv. ''*kabunanþi'', de voortzetting van pie. 3ev. ''*ǵobh-néh2-ti'', 3mv. ''*ǵobh-nh2-énti'', bij de wortel ''*ǵebh-'' ‘rijten, snijden, bijten; eten, kauwen’ (LIV2 161). Binnen het Germaans zijn onder meer nnl. ''cavel'' ‘kaak’, nnl. ''kevel'' ‘tandeloze kaak’ en ''kavel'' ‘lot(staafje)’ verwant en mogelijk ook nnl. ''kif'' ‘afgewerkte run’. Buiten het Germaans vinden we o.a. Oudkerkslavisch ''i-zobljǫ'' ‘verteren’.

[O.E.C. van Renswoude]

Verwijzing: Kroonen, G., ''The Proto-Germanic n-stems'' (Leiden, 2011)

mooi

2015-10-28T14:32:25Z

Olivier van Renswoude:

'''mooi''' bn. ‘fraai’

Opvallend is dat het woord in de vroegste overlevering vooral verwijst naar fraaie kleding en opsmuk, bij uitstek een teken van weelde. Mogelijk betekende pgm. ''*mauja-'' dan oorspronkelijk ‘weelderig, welig’ en is het de voortzetting van een afleiding ''*mouH-io-'' bij pie. ''*meuH-'' ‘overvloedig, krachtig in vermenigvuldiging’, een wortel die Michael Weiss (1996) heeft voorgesteld op grond van o.a. Grieks ''mūríos'' ‘talloos’ en Hettitisch ''mūri-'' ‘tros ooft’.

[O.E.C. van Renswoude]

Verwijzing: Weiss, M., “Greek ''μυϱίος'' ‘countless’, Hittite ''mūri-'' ‘bunch (of fruit)’”, in ''Historische Sprachforschung'', 109. Bd., 2. H. (1996), pp. 199-214

mooi

2015-10-28T14:27:08Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''mooi''' bn. ‘fraai’ Opvallend is dat het woord in de vroegste overlevering vooral verwijst naar fraaie kleding en opsmuk, bij uitstek een teken van weelde. Mog...'

'''mooi''' bn. ‘fraai’

Opvallend is dat het woord in de vroegste overlevering vooral verwijst naar fraaie kleding en opsmuk, bij uitstek een teken van weelde. Mogelijk betekende pgm. ''*mauja-'' dan oorspronkelijk ‘weelderig, welig’ en is het de voortzetting van een afleiding ''*mouH-io-'' bij pie. ''*meuH-'' ‘overvloedig, krachtig in vermenigvuldiging’, een wortel die Michael Weiss (1996) heeft voorgesteld op grond van o.a. Grieks ''muríos'' ‘talloos’ en Hettitisch ''mūri-'' ‘tros ooft’.

[O.E.C. van Renswoude]

Verwijzing: Weiss, M., “Greek ''μυϱίος'' ‘countless’, Hittite ''mūri-'' ‘bunch (of fruit)’”, in ''Historische Sprachforschung'', 109. Bd., 2. H. (1996), pp. 199-214

amer

2015-10-27T09:49:29Z

Olivier van Renswoude:

'''amer''' zn. ‘houtskool’

Mnl. ''amere'' ‘gloeiende kool of uitgegloeide kool’ in ''amere (geleschte off dode ameren), favilla; levendigen ameren, sintilla'' [Theuthon. 1477], vnnl. ''amer'' in ''ameren, gloeyende koolkens. braises'' [Plant. 1573] – het woord is thans tot de streektaal beperkt, m.n. Limburgs ''aomere'' ‘houtskool’. Een oude afleiding is mnl. ''amerdijn'' ‘hete as’, met ingevoegde overgangsklank ''-d-'' uit ouder ''*amerijn''.

Mnd. ''āmere'', nhd. ''Ammern'' mv., ofri. ''ēmer'', oe. ''ǽmyrie'' (ne. ''embers'' mv.), nno. (dial.) ''åmyrja'' < pgm. ''*ēmuzjōn-''.

Het woord werd al vroeg niet meer begrepen en volksetymologisch herduid als samenstelling, getuige mnd. ''ēmere'', ohd. ''eimuria'' (mhd. ''eimere''), on. ''eimyrja'' (nno. ''eimørje'', nde. ''emmer'') < pgm. ''*aim-uzjōn-''. Vgl. hiervoor on. ''eimr'' ‘stoom, rook’ < pgm. ''*aima-'' en on. ''ysja'' ‘vuur’ < pgm. ''*usjōn-''. Verwanten van laatstgenoemde zijn on. ''usli'' ‘vuurzee; gloeiende kool’ < pgm. ''*uslōn-'', en mnd. ''osele'' ‘hete as’, mhd. ''usele'' ‘id.’, oe. ''ysle, ysel'' ‘vonk; as; gloeiende kool’ < pgm. ''*usljō-''. De gangbare duiding dat alle vormen teruggaan op dit (ogenschijnlijk pleonastische) ''*aim-uzjōn-'' is niet overtuigend. De verbreiding van vormen met ''-ā-'' is groot, terwijl de ontwikkeling van ''-ā-'' uit ''-ai-'' slechts tot het Noordzeegermaans beperkt is. Andere, jongere vervormingen zijn overigens nno. ''eldmørje, ildmørje'' e.d., met aanpassing aan ''eld/ild'' ‘vuur’.

Pgm. ''*ēmuzjōn-'' ware wel een verzelfstandiging van een oud actief voltooid deelwoord met de betekenis ‘gebrand hebbende’, bij een verloren werkwoord ''*eman-'' ‘branden, blakeren, heet zijn’. Vergelijk got. ''bērusjōs'' ‘ouders’, eigenlijk ‘gebaard hebbenden’, bij ''*beran-'' ‘dragen, baren’.

Verwant is in elk geval nno. (dial.) ''åme'' ‘warmte afgeven’ en vermoedelijk ofri. ''ēme'' ‘het koken’ < pgm. ''*ēmō-''. Verder te verbinden zijn enerzijds oe. ''óman'' mv. ‘wondroos’, on. ''áma, ámu-sótt'' ‘id.’ < pgm. ''*ēmōn-'', anderzijds nnl. ''aamt'' ‘opzetting van de uier’, nhd. ''Ohm'' ‘huidontsteking’, oe. ''óm'' ‘roest’ < pgm. ''*ēma-'', beide met de grondbetekenis ‘inflammatie’.

Pgm. ''*eman-'' kan teruggaan op pie. ''*h1em-'' ‘nemen’ (LIV2 236), een wijdverbreide wortel die anders afwezig lijkt te zijn in het Germaans. De betekenis zou dan ontwikkeld zijn in een zinsverband met een later weggelaten woord voor vlam of vuur. Vgl. nnl. ''vlam vatten'' en ''vuur nemen'', alsook ne. ''to catch fire''.

[O.E.C. van Renswoude]

amer

2015-10-26T17:58:34Z

Olivier van Renswoude:

'''amer''' zn. ‘houtskool’

Mnl. ''amere'' ‘gloeiende kool of uitgegloeide kool’ in ''amere (geleschte off dode ameren), favilla; levendigen ameren, sintilla'' [Theuthon. 1477], vnnl. ''amer'' in ''ameren, gloeyende koolkens. braises'' [Plant. 1573] – het woord is thans tot de streektaal beperkt, m.n. Limburgs ''aomere'' ‘houtskool’. Een oude afleiding is mnl. ''amerdijn'' ‘hete as’, met ingevoegde overgangsklank ''-d-'' uit ouder ''*amerijn''.

Mnd. ''āmere'', nhd. ''Ammern'' mv., ofri. ''ēmer'', oe. ''ǽmyrie'' (ne. ''embers'' mv.), nno. (dial.) ''åmyrja'' < pgm. ''*ēmuzjōn-''.

Het woord werd al vroeg niet meer begrepen en volksetymologisch herduid als samenstelling, getuige mnd. ''ēmere'', ohd. ''eimuria'' (mhd. ''eimere''), on. ''eimyrja'' (nno. ''eimørje'', nde. ''emmer'') < pgm. ''*aim-uzjōn-''. Vgl. hiervoor on. ''eimr'' ‘stoom, rook’ < pgm. ''*aima-'' en on. ''ysja'' ‘vuur’ < pgm. ''*usjōn-''. Verwanten van laatstgenoemde zijn on. ''usli'' ‘vuurzee; gloeiende kool’ < pgm. ''*uslōn-'', en mnd. ''osele'' ‘hete as’, mhd. ''usele'' ‘id.’, oe. ''ysle, ysel'' ‘vonk; as; gloeiende kool’ < pgm. ''*usljō-''. De gangbare duiding dat alle vormen teruggaan op dit (ogenschijnlijk pleonastische) ''*aim-uzjōn-'' is niet overtuigend. De verbreiding van vormen met ''-ā-'' is groot, terwijl de ontwikkeling van ''-ā-'' uit ''-ai-'' slechts tot het Noordzeegermaans beperkt is. Andere, jongere vervormingen zijn overigens nno. ''eldmørje, ildmørje'' e.d., met aanpassing aan ''eld/ild'' ‘vuur’.

Pgm. ''*ēmuzjōn-'' ziet eruit als een verzelfstandiging van een oud actief voltooid deelwoord met de betekenis ‘gebrand hebbende’, bij een werkwoord ''*eman-'' ‘branden, blakeren, verhitten’. Vergelijk got. ''bērusjōs'' ‘ouders’, eigenlijk ‘gebaard hebbenden’, bij ''*beran-'' ‘dragen, baren’.

Het werkwoord is mogelijk overgeleverd als ofri. ''eme'' ‘koken’ en is in elk geval verwant aan nno. (dial.) ''åme'' ‘warmte afgeven’. Verder te verbinden zijn enerzijds oe. ''óman'' mv. ‘wondroos’, on. ''áma, ámu-sótt'' ‘id.’ < pgm. ''*ēmōn-'', anderzijds gron. ''oam'' ‘opzetting van uier(s) of borsten’, nhd. ''Ohm'' ‘huidontsteking’, oe. ''óm'' ‘roest’ < pgm. ''*ēma-'', beide met de grondbetekenis ‘inflammatie’.

[O.E.C. van Renswoude]

amer

2015-10-26T17:35:31Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''amer''' zn. ‘houtskool’ Mnl. ''amere'' ‘gloeiende kool of uitgegloeide kool’ in ''amere (geleschte off dode ameren), favilla; levendigen ameren, sintilla''...'

'''amer''' zn. ‘houtskool’

Mnl. ''amere'' ‘gloeiende kool of uitgegloeide kool’ in ''amere (geleschte off dode ameren), favilla; levendigen ameren, sintilla'' [Theuthon. 1477], vnnl. ''amer'' in ''ameren, gloeyende koolkens. braises'' [Plant. 1573] – het woord is thans tot de streektaal beperkt, m.n. Limburgs ''aomere'' ‘houtskool’. Een oude afleiding is mnl. ''amerdijn'' ‘hete as’, met ingevoegde overgangsklank ''-d-'' uit ouder ''*amerijn''.

Mnd. ''āmere'', nhd. ''Ammern'' mv., ofri. ''ēmer'', oe. ''ǽmyrie'' (ne. ''embers'' mv.), nno. (dial.) ''åmyrja'' < pgm. ''*ēmuzjōn-''.

Het woord werd al vroeg niet meer begrepen en volksetymologisch herduid als samenstelling, getuige mnd. ''ēmere'', ohd. ''eimuria'' (mhd. ''eimere''), on. ''eimyrja'' (nno. ''eimørje'', nde. ''emmer'') < pgm. ''*aim-uzjōn-''. Vgl. hiervoor on. ''eimr'' ‘stoom, rook’ < pgm. ''*aima-'' en on. ''ysja'' ‘vuur’ < pgm. ''*usjōn-''. Verwanten van laatstgenoemde zijn on. ''usli'' ‘vuurzee; gloeiende kool’ < pgm. ''*uslōn-'', en mnd. ''osele'' ‘hete as’,, mhd. ''usele'' ‘id.’, oe. ''ysle, ysel'' ‘vonk; as; gloeiende kool’ < pgm. ''*usljō-''. De gangbare duiding dat alle vormen teruggaan op dit (ogenschijnlijk pleonastische) ''*aim-uzjōn-'' is niet overtuigend. De verbreiding van vormen met ''-ā-'' is groot, terwijl de ontwikkeling van ''-ā-'' uit ''-ai-'' slechts tot het Noordzeegermaans beperkt is. Andere, jongere vervormingen zijn overigens nno. ''eldmørje, ildmørje'' e.d., met aanpassing aan ''eld/ild'' ‘vuur’.

Pgm. ''*ēmuzjōn-'' ziet eruit als een verzelfstandiging van een oud actief voltooid deelwoord met de betekenis ‘gebrand hebbende’, bij een werkwoord ''*eman-'' ‘branden, blakeren, verhitten’. Vergelijk got. ''bērusjōs'' ‘ouders’, eigenlijk ‘gebaard hebbenden’, bij ''*beran-'' ‘dragen, baren’.

Het werkwoord is mogelijk overgeleverd als ofri. ''eme'' ‘koken’ en is in elk geval verwant aan nno. (dial.) ''åme'' ‘warmte afgeven’. Verder te verbinden zijn enerzijds oe. ''óman'' mv. ‘wondroos’, on. ''áma, ámu-sótt'' ‘id.’ < pgm. ''*ēmōn-'', anderzijds gron. ''oam'' ‘opzetting van uier(s) of borst’, nhd. ''Ohm'' ‘huidontsteking’, oe. ''óm'' ‘roest’ < pgm. ''*ēma-'', beide met de grondbetekenis ‘inflammatie’.

[O.E.C. van Renswoude]

kif1

2015-10-23T17:21:28Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''kif''' zn. ‘afgewerkte run’ Vnnl. ''kif'' ‘afgewerkte, uitgelooide run’ in ''droge turfmollem, of kif uit de kuipen der schoenmakers'' [Cause, 1676], nnl. ...'

'''kif''' zn. ‘afgewerkte run’

Vnnl. ''kif'' ‘afgewerkte, uitgelooide run’ in ''droge turfmollem, of kif uit de kuipen der schoenmakers'' [Cause, 1676], nnl. ''kif'' ‘id.’ in ''looijers, die ze (...) instrooijen met versch bewaarde kif (uitgelooide run)'' [1789], ''de bodem van den (run)kuil wordt (...) bedekt met eene laag kif, waarop eene laag versche run'' [1881], ''met kif bestrooit men de legerplaats van paarden'' [1923]

Naar o.a. het WNT een noordoostelijk (d.w.z. Nederduits) woord, onzijdig in Groningen en Twente, vrouwelijk in Deventer. Ook gevonden in Oostfriesland en Bremen. Een werkwoordelijke afleiding is bovendien ''keven'' ‘huiden met kif bewerken’.

Indien een erfwoord, mogelijk van pgm. ''*kebiz-''. Oorspronkelijk dan meer algemeen ‘schors, run’ en teruggaande op de wortel pie. ''*ǵebh-'' ‘afscheuren, bijten’ (LIV2 161). Hiervan ook nnl. ''kavel'' en wellicht nnl. ''kever'' en nnl. ''kesp''. Verwanten buiten het Germaans zijn dan o.a. Oudlitouws ''žė̃bti, žė́bėti'' ‘traag eten, kauwen’ en Oudkerkslavisch ''i-zobljǫ, -zobati'' ‘verteren, eten’. Hiernaast met neusklank wel ''*ǵembh-'' ‘bijten’ (LIV2 162), waarvoor zie nnl. ''kam''.

Een andere mogelijkheid is verwantschap met pgm. ''*kaf-'' (ohd. ''kaf'', nnl. ''kaf'') en/of pgm. ''*kef-'' (ohd. ''keva'' ‘huls’), die echter van onbekende herkomst zijn.

[O.E.C. van Renswoude]