Olivier van Renswoude op 22 okt 2018 om 14:52

2018-10-22T14:52:45Z

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''eins''' zn. ‘hengsel, oor’ Mnl. ''hense, heise, heyse'' ‘handvat, oor, hengsel’ in ''hense, ansa'' [1300; Diut.], ''datter twintich (zielen) aen dooren (va...'

2015-09-22T14:37:35Z

Nieuwe pagina aangemaakt met ''''eins''' zn. ‘hengsel, oor’ Mnl. ''hense, heise, heyse'' ‘handvat, oor, hengsel’ in ''hense, ansa'' [1300; Diut.], ''datter twintich (zielen) aen dooren (va...'

Nieuwe pagina

'''eins''' zn. ‘hengsel, oor’

Mnl. ''hense, heise, heyse'' ‘handvat, oor, hengsel’ in ''hense, ansa'' [1300; Diut.], ''datter twintich (zielen) aen dooren (van den ketel) hanghen, ende aen den heyse bicans een duyst'' [1401; Sacr.], ''heise, ansa, een hanthave of heise van een cruic of canne'' [1544; Ant. Lied.], zuidelijk vnnl. ''eins, einze, eis, heins, heinze, heis,'' in ''chartilagen, vleesch, vel, en beenen, als stomme heinzen'' [1548; Const v. Rhetor.]

Mnd. ''ose'' ‘handvat; lus, strik’ (Twents ''euzen'' mv. ‘oogvormige opening’, Gronings ''ouzen'' mv. ‘id.’; > nhd. ''Öse'' ‘oog van een naald, voor een haakje’), nfri. ''oes'' ‘oogje voor draad, touwgat’, me. ''nose'' ‘lus, strik’ (ne. ''noose''), on. ''æs'' ‘vetergat’ < pgm. ''*ansō-, *ansjō-''.

De Nederlandse vormen gaan terug op de vorm ''*ansjō-'', waarbij de ''-a-'' door i-umlaut tot ''-e-'' werd en vervolgens na een gedekte neusklank tot ''-ei-'', zoals bijv. in nnl. ''peinzen'' en ''einde''. De oneigenlijke ''h-'' van sommige vormen is ontstaan door hypercorrectie na het wegvallen van ''h-'' in verscheidene streektalen, zoals in nnl. ''hozen'', en/of door vergelijking met woorden als ''hengsel'' en ''hijsen''. Het ontbreken van de ''-n-'' in sommige vormen kent zijn weerga in bijv. ''peizen'' naast het reedsgenoemde nnl. ''peinzen''.

Weijnen (2003) meent het woord ook te herkennen in het eerste lid van (Noord)nederlands ''ooshout'' ‘dwarshout waaraan de paardenstrengen vastgemaakt worden’, maar mogelijk is daar sprake van een ander woord, te weten pgm. *ansa- ‘balk’ (mhd. ''ansboum'', on. ''ás'').

Het Engelse woord wordt ook wel vermoed als ontlening aan Oudfrans ''nous'' ‘knoop’, maar hoort eerder bij de onderhavige groep. De ''n-'' is overgenomen van het onbepaald lidwoord na een verkeerde woorddeling, zoals bijv. ook in ''a nickname'' (< ''an eke name'') Vergelijk omgekeerd ne. ''adder'', nnl. ''adder'' naast nhd. ''Natter''.

Verwanten buiten het Germaans zijn o.a. Grieks ''hēsía'' mv. ‘teugels’, Latijn ''ānsa'' ‘handvat, oor’, Oudiers ''éis(s)i'' mv. ‘teugels’ en Lets ''ùosa'' ‘handvat, oor, oogje’, van de wortel pie. ''*h<sub>2</sub>ens-''.

[O.E.C. van Renswoude]

Verwijzingen: Kroonen, G., ''Etymological Dictionary of Proto-Germanic'' (Leiden, 2013), Weijnen, A.A., ''Etymologisch dialectwoordenboek'', 2e druk ('s Gravenhage, 2003)

@@ Regel 3: / Regel 3: @@
 Mnl. ''hense, heise, heyse'' ‘handvat, oor, hengsel’ in ''hense, ansa'' [1300; Diut.], ''datter twintich (zielen) aen dooren (van den ketel) hanghen, ende aen den heyse bicans een duyst'' [1401; Sacr.], ''heise, ansa, een hanthave of heise van een cruic of canne'' [1544; Ant. Lied.], zuidelijk vnnl. ''eins, einze, eis, heins, heinze, heis,'' in ''chartilagen, vleesch, vel, en beenen, als stomme heinzen'' [1548; Const v. Rhetor.]
-Mnd. ''ose'' ‘handvat; lus, strik’ (Twents ''euzen'' mv. ‘oogvormige opening’, Gronings ''ouzen'' mv. ‘id.’; > nhd. ''Öse'' ‘oog van een naald, voor een haakje’), nfri. ''oes'' ‘oogje voor draad, touwgat’, me. ''nose'' ‘lus, strik’ (ne. ''noose''), on. ''æs'' ‘vetergat’ < pgm. ''*ansō-, *ansjō-''.
+Mnd. ''ose'' ‘handvat; lus, strik’ (Twents ''euzen'' mv. ‘oogvormige opening’, Gronings ''ouzen'' mv. ‘id.’; > nhd. ''Öse'' ‘oog van een naald, voor een haakje’), nfri. ''oes'' ‘oogje voor draad, touwgat’, me. ''*ose'', ''nose'', ''*nese'' ‘lus, strik’ (ne. ''noose'', dial. ''oose'', ''neese''), on. ''æs'' ‘vetergat’ < pgm. ''*ansō-, *ansjō-''.
 De Nederlandse vormen gaan terug op de vorm ''*ansjō-'', waarbij de ''-a-'' door i-umlaut tot ''-e-'' werd en vervolgens na een gedekte neusklank tot ''-ei-'', zoals bijv. in nnl. ''peinzen'' en ''einde''. De oneigenlijke ''h-'' van sommige vormen is ontstaan door hypercorrectie na het wegvallen van ''h-'' in verscheidene streektalen, zoals in nnl. ''hozen'', en/of door vergelijking met woorden als ''hengsel'' en ''hijsen''. Het ontbreken van de ''-n-'' in sommige vormen kent zijn weerga in bijv. ''peizen'' naast het reedsgenoemde nnl. ''peinzen''.
-Weijnen (2003) meent het woord ook te herkennen in het eerste lid van (Noord)nederlands ''ooshout'' ‘dwarshout waaraan de paardenstrengen vastgemaakt worden’, maar mogelijk is daar sprake van een ander woord, te weten pgm. *ansa- ‘balk’ (mhd. ''ansboum'', on. ''ás'').
+Weijnen (2003) meent het woord ook te herkennen in het eerste lid van (Noord)nederlands ''ooshout'' ‘dwarshout waaraan de paardenstrengen vastgemaakt worden’, maar mogelijk is daar sprake van een ander woord, te weten pgm. ''*ansa-'' ‘balk’ (mhd. ''ansboum'', on. ''ás'').
-Het Engelse woord wordt ook wel vermoed als ontlening aan Oudfrans ''nous'' ‘knoop’, maar hoort eerder bij de onderhavige groep. De ''n-'' is overgenomen van het onbepaald lidwoord na een verkeerde woorddeling, zoals bijv. ook in ''a nickname'' (< ''an eke name'') Vergelijk omgekeerd ne. ''adder'', nnl. ''adder'' naast nhd. ''Natter''.
+Het Engelse woord wordt ook wel vermoed als ontlening aan Oudfrans ''nous'' ‘knoop’, maar hoort mede gezien de gewestelijke vormen ''oose'' en (met i-umlaut) ''neese'' eerder bij de onderhavige groep. De ''n-'' is overgenomen van het onbepaald lidwoord na een verkeerde woorddeling, zoals bijv. ook in ''a nickname'' (< ''an eke name''). Vergelijk omgekeerd ne. ''adder'', nnl. ''adder'' naast nhd. ''Natter''.
 Verwanten buiten het Germaans zijn o.a. Grieks ''hēsía'' mv. ‘teugels’, Latijn ''ānsa'' ‘handvat, oor’, Oudiers ''éis(s)i'' mv. ‘teugels’ en Lets ''ùosa'' ‘handvat, oor, oogje’, van de wortel pie. ''*h<sub>2</sub>ens-''.

eins - Bewerkingsoverzicht

Olivier van Renswoude op 22 okt 2018 om 14:52

Olivier van Renswoude: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''eins''' zn. ‘hengsel, oor’ Mnl. ''hense, heise, heyse'' ‘handvat, oor, hengsel’ in ''hense, ansa'' [1300; Diut.], ''datter twintich (zielen) aen dooren (va...'