https://www.etymologiewebsite.nl/mediawiki/index.php?action=history&feed=atom&title=overtollig 2026-04-17T06:48:23Z Bewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wiki MediaWiki 1.31.0 https://www.etymologiewebsite.nl/mediawiki/index.php?title=overtollig&diff=6472&oldid=prev 2015-04-12T18:52:24Z

<p>Nieuwe pagina aangemaakt met &#039;&#039;&#039;&#039;overtollig&#039;&#039;&#039; bn. ‘overbodig’ Vroegmiddelnederlands &#039;&#039;ouertulleg&#039;&#039; (1276–1300), &#039;&#039;ouertolleg&#039;&#039; (1291–1300) ‘overvloedig’, &#039;&#039;ouertullechheit&#039;&#039; (1265–1...&#039;</p> <p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>&#039;&#039;&#039;overtollig&#039;&#039;&#039; bn. ‘overbodig’<br /> <br /> Vroegmiddelnederlands &#039;&#039;ouertulleg&#039;&#039; (1276–1300), &#039;&#039;ouertolleg&#039;&#039; (1291–1300) ‘overvloedig’, &#039;&#039;ouertullechheit&#039;&#039; (1265–1270) ‘onmatigheid’, Nnl. &#039;&#039;overtollig&#039;&#039;. Daarnaast, vooral in Hollandse teksten, &#039;&#039;overtallich&#039;&#039; ‘overvloedig’ (1330), ‘overduidelijk’ (1353) en in het oosten ook &#039;&#039;overtellich&#039;&#039;. Vanaf 1600 overheerst &#039;&#039;overtollig&#039;&#039;, terwijl &#039;&#039;overtallig&#039;&#039; in frequentie afneemt en zich na 1700 in betekenis beperkt tot ‘boventallig’. De vormen met -&#039;&#039;tull&#039;&#039;- en -&#039;&#039;tell&#039;&#039;- vertonen umlaut van -&#039;&#039;toll&#039;&#039;- respectievelijk -&#039;&#039;tall&#039;&#039;-.<br /> <br /> Alleen de &#039;&#039;tall&#039;&#039;-variant heeft verwanten in het Neder- en Hoogduits: Mnd. &#039;&#039;overtellich&#039;&#039; en &#039;&#039;overtalich&#039;&#039; ‘overbodig, bovenmatig’, Mhd. &#039;&#039;überzellich&#039;&#039;, Mohd. &#039;&#039;überzählig&#039;&#039; ‘boventallig’.<br /> <br /> &#039;&#039;Overtollig&#039;&#039; veronderstelt als basis een zn. *&#039;&#039;over-tol&#039;&#039; ‘bovenmaat, overvloed’, waarvan met -&#039;&#039;ig&#039;&#039; het bn. werd afgeleid (vgl. Vmnl. &#039;&#039;overmoed&#039;&#039; - &#039;&#039;overmoedig&#039;&#039;, &#039;&#039;overdaad&#039;&#039; - &#039;&#039;overdadig&#039;&#039;). Het element -&#039;&#039;tol&#039;&#039; komt waarschijnlijk overeen met &#039;&#039;&#039;tol&#039;&#039;&#039; ‘houten, kegelvormig speelgoed’ uit Proto-Germaans *&#039;&#039;tulla&#039;&#039;- of *&#039;&#039;tullan&#039;&#039;- m. ‘stukje hout, punt van een tak’, waarvan onder andere Duits &#039;&#039;Zoll&#039;&#039; ‘lengtemaat’ afstamt. Die verklaring houdt in dat reeds Oudnederlands *&#039;&#039;tol&#039;&#039;(&#039;&#039;l&#039;&#039;)- een lengtemaat moet hebben aangeduid. Aangezien een woord *&#039;&#039;overtol&#039;&#039; niet gedocumenteerd is valt als alternatieve verklaring te overwegen dat &#039;&#039;overtollig&#039;&#039; direct van &#039;&#039;tol&#039;&#039; werd afgeleid, naar het voorbeeld van &#039;&#039;moed – overmoedig&#039;&#039;, &#039;&#039;daad – overdadig&#039;&#039;.<br /> <br /> De iets recentere variant &#039;&#039;overtallig&#039;&#039; zouden we als volksetymologische aanpassing van &#039;&#039;overtollig&#039;&#039; aan &#039;&#039;tal&#039;&#039; ‘getal’ kunnen opvatten: het element -&#039;&#039;tol&#039;&#039;- zal immers niet meer doorzichtig zijn geweest. Maar &#039;&#039;overtallig&#039;&#039; was en is niet tot het Nederlands beperkt. Er bestaan daarom dezelfde twee verklaringen voor als voor &#039;&#039;overtollig&#039;&#039;. In theorie kan &#039;&#039;overtallig&#039;&#039; van een ouder zn. *&#039;&#039;overtal&#039;&#039; ‘heel groot aantal’ afstammen, maar daartegen spreekt dat Ned. &#039;&#039;overtal&#039;&#039; pas in de 17e eeuw en Duits &#039;&#039;Überzahl&#039;&#039; pas in de 18e eeuw in teksten wordt aangetroffen. Het alternatief is dat &#039;&#039;overtallig&#039;&#039; direct op &#039;&#039;tal&#039;&#039; is gebaseerd, en &#039;&#039;überzählig&#039;&#039; op &#039;&#039;Zahl&#039;&#039;.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 12 apr 2015 20:52 (CEST)</div>

Mdevaan