Olivier van Renswoude op 2 mrt 2016 om 18:37

2016-03-02T18:37:53Z

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''prijken''' ww. ‘pronken’ Vroegmiddelnederlands ''priken'' ‘de handen in de lucht steken’ of ‘in de handen klappen’ (1265–70), Laatmnl. ''priken'' ‘...'

2015-10-27T09:38:12Z

Nieuwe pagina aangemaakt met ''''prijken''' ww. ‘pronken’ Vroegmiddelnederlands ''priken'' ‘de handen in de lucht steken’ of ‘in de handen klappen’ (1265–70), Laatmnl. ''priken'' ‘...'

Nieuwe pagina

'''prijken''' ww. ‘pronken’

Vroegmiddelnederlands ''priken'' ‘de handen in de lucht steken’ of ‘in de handen klappen’ (1265–70), Laatmnl. ''priken'' ‘ophef maken’ (1390–1410), ''priker'' ‘snaarspeler’ (1479), ''prikersse'' ‘snaarspeelster’ (1479), en met een andere klinker ''preycken'' (1477); Nnl. ''prijcken'' ‘zich opzichtig gedragen, pronken; in het oog vallen’ (1524), ‘talmen, aarzelen’ (1550; meestal in ''sonder lang prijcken''); ''prikinge'' ‘overwinningsfeest’. Moderne dialectvarianten: Westvlaams ''prieken'' ‘op kraambezoek gaan’, Limburgs ''prieker'' ‘weifelaar; vitter’. Het langdurig stilstaan of -zitten tijdens het ‘pronken’ verklaat de latere overgang naar ‘aarzelen’. Verwant: Mnd. ''prēken'' ‘pronken’.

Indien de woorden teruggaan op het Westgermaans, veronderstellen ze *''prīk''- en (voor Mnl. ''preycken'' en Mnd. ''prēken'') *''praik''-. Qua betekenis en vanwege ''pr''- ligt het voor de hand om ''prijken'' te verbinden met '''pronken''', Mnd. ''prunken'' ‘pronken, pralen’, en met Mhd. ''branc'', ''pranc'' ‘pralerij, pronk’, Mohd. ''prangen'' ‘prijken’, Engels ''prank'' ‘pronken’, ''prink'' ‘zich opdirken’. Die wijzen op WGm. *''prunk''-, *''prank''-, *''prink''-. Het Middel- en Nieuwnederlandse ''prangen'' ‘klemmen, drukken’ heeft dezelfde vorm als Hoogduits ''prangen'' ‘prijken’, en gaat, getuige Gotisch ''ana-praggan'' ‘drukken, dringen’, op een oudere variant PGm. *''prang''- terug. De overgang van ‘drukken’ naar ‘pronken’ heeft zich mogelijk via ‘vastklemmen’ en ‘vastgeklemd, zichtbaar zijn’ afgespeeld, al kan specifiek voor ''prijken'' vanwege de oudste betekenis ook aan ‘de handen samendrukken’ > ‘opvallen’ gedacht worden.

Naast *''prangan''- bestond het iteratief *''prakkōn''- ‘persen, prakken’, dat in Nederlands '''prakken''' bewaard is (Kroonen 2013: 399; de Indo-Europese etymologie van het werkwoord is onzeker). De ''k'' van *''prakkōn''- is ingevoerd in het oudere *''prang-'', waardoor ''pronken'' en de andere boven genoemde ''nk''-varianten ontstonden. ''Prijken'' moet als variant van ''prakken'' zijn ontstaan, maar de herkomst van de *''ī'' in ''prijken'' is niet duidelijk. Mogelijk hoort hierbij ook Mnl. ''prighen'' ‘zich inspannen, strijden’, waarvan '''priegelen''' ‘peuteren’ afstamt; maar daarover een andere keer.--[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 27 okt 2015 10:38 (CET)

← Oudere versie		Versie van 2 mrt 2016 om 18:37
Regel 6:		Regel 6:

	Naast ''prangan''- bestond het iteratief ''prakkōn''- ‘persen, prakken’, dat in Nederlands '''prakken''' bewaard is (Kroonen 2013: 399; de Indo-Europese etymologie van het werkwoord is onzeker). De ''k'' van ''prakkōn''- is ingevoerd in het oudere ''prang-'', waardoor ''pronken'' en de andere boven genoemde ''nk''-varianten ontstonden. ''Prijken'' moet als variant van ''prakken'' zijn ontstaan, maar de herkomst van de *''ī'' in ''prijken'' is niet duidelijk. Mogelijk hoort hierbij ook Mnl. ''prighen'' ‘zich inspannen, strijden’, waarvan '''priegelen''' ‘peuteren’ afstamt; maar daarover een andere keer.--[[Gebruiker:Mdevaan\|Mdevaan]] 27 okt 2015 10:38 (CET)		Naast ''prangan''- bestond het iteratief ''prakkōn''- ‘persen, prakken’, dat in Nederlands '''prakken''' bewaard is (Kroonen 2013: 399; de Indo-Europese etymologie van het werkwoord is onzeker). De ''k'' van ''prakkōn''- is ingevoerd in het oudere ''prang-'', waardoor ''pronken'' en de andere boven genoemde ''nk''-varianten ontstonden. ''Prijken'' moet als variant van ''prakken'' zijn ontstaan, maar de herkomst van de *''ī'' in ''prijken'' is niet duidelijk. Mogelijk hoort hierbij ook Mnl. ''prighen'' ‘zich inspannen, strijden’, waarvan '''priegelen''' ‘peuteren’ afstamt; maar daarover een andere keer.--[[Gebruiker:Mdevaan\|Mdevaan]] 27 okt 2015 10:38 (CET)
		+
		+
		+
		+	'''prijken''' ww. ‘pronken’
		+
		+	Mnl. ''priken'' ‘juichen; pralen’ in ''die v sal don van ioijen priken'' [1265-70], ''hen en halp dammen no diken noch goen overmoedech priken'' [1351-1400], vnnl. ''prijcken, prijken, pryken'' ‘zich opzichtig gedragen, statig zijn, in het oog vallen, pralen,’ in ''gaet niet hooveerdelijc lancx der straten prijcken'' [1526-67], ''wat sullen wy dan in sulcken bruyloft doen nichte? Met u stillekens zitten prijcken? Sonder Danssen, Springen, ende Boerten?'' [1570], ''wie en ziet ’er niet, dat in uw zachte lipjes een prille rooze prijkt'' [1644], nnl. ''prijken'' ‘pronken’ in ''het bosch prijkt frisch gekleurd'' [1860]. Ablautend zijn bovendien laat-mnl. ''preycken'' ‘pronken’ en mnd. ''preken'' ‘pronken’.
		+
		+	Daarnaast met ''-g-'' ook mnl. ''prigen, prighen'' ‘zich schrap zetten, (opwaarts) streven, strijden’ in ''ende prighede elc vor sine vorste'' [1285], ''daer en was geen jegen prigen'' [1390-1405], ''opwaerts al springhende te prighen'' [1440-60] – later beperkt tot Zuidhollands ''priegen'' ‘ijveren, inspannen, haasten’. Afgeleid hiervan is mnl. ''prijch'' ‘ijver, strijdlust; strijd; krijgsroem’.
		+
		+	Dat de ''p-'' expressief verscherpt is uit pgm. ''b-'' blijkt uit enkele ongetwijfeld verwante woorden: dichterlijk on. ''brík'' ‘vrouw’, nno. ''brik'' ‘grote, statige vrouw’, nno. ''briken'' ‘mooi, statig’, ''brikja'' ‘hoog oprijzen; glanzen, pronken’ en Gronings, Drents ''briek'' ‘dreigend; wijdbeens; zonderling; buitensporig; scheef’ (< ‘opstaand, opvallend, schrap’).
		+
		+	Voor het onderhavige werkwoord kunnen we dan uitgaan van pgm. ''brīkjan-, brīgjan-''. De vorm met ''-k-'' is ontstaan o.i.v. het bijvoeglijk naamwoord ''brīka-'' (zie onder). De andere vorm is oorspronkelijker en beantwoordt exact aan Grieks ''phrī́ssō'' ‘overeind (gaan) staan’, daarmee teruggaande op pie. ''b<sup>h</sup>riHk-ié-'', bij de wortel ''*b<sup>h</sup>reiHk-'' ‘rechtop staan’ (LIV<sup>2</sup> 93).
		+
		+	Pgm. ''brīka-'' (Gronings, Drents ''briek'' en in tweede instantie nno. ''brik'' v., ''briken'') is met medeklinkerverkorting ontstaan uit ''brīkka-'', de voortzetting van pie. ''b<sup>h</sup>r(e)iHk-nó-''. De ''-kk-'' i.p.v. de te verwachten ''-g-'' is volgens de wet van Kluge ontstaan door absorptie van de ''-n-'' vóór een beklemtoonde lettergreep. Vergelijk de vormontwikkeling van pgm. ''deupa-'' ‘diep’ uit ouder ''deuppa-'' en uiteindelijk pie. ''*d<sup>h</sup>eub<sup>h</sup>-nó-''.
		+
		+	[O.E.C. van Renswoude]

prijken - Bewerkingsoverzicht

Olivier van Renswoude op 2 mrt 2016 om 18:37

Mdevaan: Nieuwe pagina aangemaakt met ''''prijken''' ww. ‘pronken’ Vroegmiddelnederlands ''priken'' ‘de handen in de lucht steken’ of ‘in de handen klappen’ (1265–70), Laatmnl. ''priken'' ‘...'