https://www.etymologiewebsite.nl/mediawiki/index.php?action=history&feed=atom&title=zorgvuldig 2026-04-17T06:48:23Z Bewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wiki MediaWiki 1.31.0 https://www.etymologiewebsite.nl/mediawiki/index.php?title=zorgvuldig&diff=6274&oldid=prev 2014-09-30T12:56:38Z

<p>Nieuwe pagina aangemaakt met &#039;&#039;&#039;&#039;zorgvuldig&#039;&#039;&#039; bn. ‘met zorg’ Middelnederlands &#039;&#039;sorchvoudig&#039;&#039; (1357) ‘bezorgd, bekommerd; vlijtig, zorgvuldig’, een samenstelling van &#039;&#039;&#039;zorg&#039;&#039;&#039; en het suf...&#039;</p> <p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>&#039;&#039;&#039;zorgvuldig&#039;&#039;&#039; bn. ‘met zorg’<br /> <br /> Middelnederlands &#039;&#039;sorchvoudig&#039;&#039; (1357) ‘bezorgd, bekommerd; vlijtig, zorgvuldig’, een samenstelling van &#039;&#039;&#039;zorg&#039;&#039;&#039; en het suffix -&#039;&#039;&#039;voudig&#039;&#039;&#039;. Laatmnl. afleidingen zijn &#039;&#039;sorchvoudicheit&#039;&#039; ‘bezorgdheid; zorgvuldigheid’ en &#039;&#039;sorchfoudeliken&#039;&#039; bw. ‘zorgvuldig’. Met een semantisch vergelijkbare basis bestaat nog Mnl. &#039;&#039;anxtvoudig&#039;&#039; &gt; Ned. &#039;&#039;&#039;angstvallig&#039;&#039;&#039;.<br /> <br /> Verwante vormen zijn Middelhoogduits &#039;&#039;sorcveltic&#039;&#039;, &#039;&#039;sorcveldic&#039;&#039; (Duits &#039;&#039;sorgfältig&#039;&#039;), Middelnederduits &#039;&#039;sorchvaldich&#039;&#039;, &#039;&#039;sorchveldich&#039;&#039;, &#039;&#039;sorchvoldich&#039;&#039;. In Westerlauwers Oudfries komen &#039;&#039;sērfaldich&#039;&#039; ‘zorgvuldig’ en &#039;&#039;sērfaldichēd&#039;&#039; ‘droefheid’ voor, die &#039;&#039;sēr&#039;&#039; ‘wonde’ bevatten. Er lijkt dus een Westgermaanse combinatie van ‘zorg’, ‘pijn’, ‘angst’ met *&#039;&#039;faldiga&#039;&#039;- ‘-voudig’ bestaan te hebben. Aangezien -&#039;&#039;voudig&#039;&#039; verder alleen multiplicativa vormt is die combinatie verrassend. De verklaringen daarvoor lopen uiteen. De Vries / de Tollenaere twijfelen tussen de “gedachte aan &#039;&#039;vouw&#039;&#039; ‘plooi, rimpel’” en “slechts suffixoverdracht zonder meer”. Dat laatste is heel onwaarschijnlijk. De verbinding met &#039;&#039;vouw&#039;&#039; levert geen directe verklaring, maar het ww. &#039;&#039;vouwen&#039;&#039; biedt een oplossing. Dat betekende ook ‘omwikkelen, inwikkelen’, als in Oudnoors &#039;&#039;falda&#039;&#039; ‘een hoed opzetten’, Oudengels &#039;&#039;bifealdan&#039;&#039;, Oudhoogduits &#039;&#039;bifaldan&#039;&#039; ‘omvatten’, en de afleiding Oudengels &#039;&#039;fald&#039;&#039; ‘omheining, kooi’. De betekenis van *&#039;&#039;sorga-faldiga&#039;&#039;- was dus ‘omgeven met zorg, vol van zorgen’.<br /> <br /> De &#039;&#039;l&#039;&#039;-houdende vorm &#039;&#039;sorchfuldich&#039;&#039; vind ik in Nederlandse teksten vanaf 1444 (&#039;&#039;Eerste Bliscap van Maria&#039;&#039;, Brussel), &#039;&#039;sorchfuldicheit&#039;&#039; vanaf 1500 (in &#039;&#039;Een scone leeringe om salich te sterven&#039;&#039;, gedrukt te Antwerpen; dezelfde tekst gebruikt ook &#039;&#039;sorchvoudig&#039;&#039; en &#039;&#039;sorchvoudelik&#039;&#039;). De betekenis ‘bezorgd, bekommerd’ blijft daarbij tot in de 17e eeuw heel gebruikelijk. Veel van de attestaties staan in religieuze teksten. De varianten met een &#039;&#039;ou&#039;&#039; zijn in de 16e eeuw al erg zeldzaam, een heel late attestatie is &#039;&#039;met sorrichvoude handen&#039;&#039; ‘met zorgvuldige handen’ in Bredero’s &#039;&#039;Lucelle&#039;&#039; (1616), waar het bn. &#039;&#039;zorgvoud&#039;&#039; overigens een neologisme is.<br /> <br /> Enkele etymologica beschouwen het opkomen van -&#039;&#039;vuldig&#039;&#039; als nabootsing van of ontlening aan Hoogduits &#039;&#039;sorgfältig&#039;&#039;, hetgeen onwaarschijnlijk is. Niet alleen komen de klinkers niet overeen (men zou desnoods -&#039;&#039;vuldig&#039;&#039; uit ronding van *-&#039;&#039;veldig&#039;&#039; kunnen verklaren, maar vormen met &#039;&#039;e&#039;&#039; komen alleen in het Limburgs en het Nederrijns voor), maar vooral is de overgang van &#039;&#039;zorgvoudig&#039;&#039; naar &#039;&#039;zorgvuldig&#039;&#039; te geruisloos. Er bestaat geen verschil in betekenis tussen beide vormen en geen hiaat in de tijd. Overigens komt ook van &#039;&#039;anxtvoudich&#039;&#039; in de zestiende eeuw een variant &#039;&#039;anxtvuldich&#039;&#039; voor, zonder Hoogduits pendant. <br /> <br /> Ik beschouw de vormen op -&#039;&#039;vuldig&#039;&#039; als Brabants (en mogelijk ook Oostnederlands) van oorsprong. Er blijkt in het Middelnederlands dialectverschil te bestaan wat betreft de reflexen van *-&#039;&#039;faldiga&#039;&#039;. Grosso modo kent Vlaanderen het suffix als -&#039;&#039;voudig&#039;&#039;, Brabant als -&#039;&#039;voldeg&#039;&#039; (= -&#039;&#039;vuldig&#039;&#039;) en Limburg als -&#039;&#039;voldeg&#039;&#039; of -&#039;&#039;veldeg&#039;&#039;. Het oudere &#039;&#039;sorchvoudig&#039;&#039; was dus de Vlaams-Hollandse vorm en &#039;&#039;sorchvuldig&#039;&#039; die van het Brabants, die trouwens ook in het Noordoostnederlands thuis is. De klinkerverschillen hebben te maken met het tijdstip waarop Oudnederlands *&#039;&#039;al&#039;&#039; tot *&#039;&#039;ol&#039;&#039; werd en of – en wanneer – het achtervoegsel -&#039;&#039;ig&#039;&#039; umlaut veroorzaakte (van *&#039;&#039;fald&#039;&#039; tot *&#039;&#039;feld&#039;&#039;, of, op een later tijdstip, van *&#039;&#039;fold&#039;&#039; tot *&#039;&#039;föld&#039;&#039;). Gezien het grote aantal attestaties in religieuze teksten ligt de conclusie voor de hand dat &#039;&#039;zorgvuldig&#039;&#039; rond 1500 &#039;&#039;zorgvoudig&#039;&#039; heeft verdrongen als term van de religieuze literatuur van de Moderne Devotie en de Reformatie. Hetzelfde zou kunnen gelden voor bijv. &#039;&#039;menigvuldig&#039;&#039; en &#039;&#039;drievuldigheid&#039;&#039;. Of dat klopt zou nader onderzocht moeten worden.<br /> --[[Gebruiker:Mdevaan|Mdevaan]] 30 sep 2014 14:56 (CEST)</div>

Mdevaan