jas1

jas 1 zn. ‘bovenkledingstuk’

Als de oostelijke vorm jes door i-umlaut is ontstaan moet het woord veel ouder zijn dan de eerste overlevering en is het aannemelijk dat het stamt uit het Germaans. Te overwegen dan als grondvorm is pgm. *jassi-. De vorm jas stamt in dat geval uit het nom./acc. ev. *jassiz, waarin de uitgang al vóór i-umlaut geheel was afgesleten, en de vorm jes uit onder meer het nom./acc. mv. *jassīz, dat wel lang genoeg zijn uitgang in enige hoedanigheid bewaarde. Vergelijk hoe pgm. *gasti- leidde tot nnl. gast, nhd. Gast, mv. Gäste.

Voor de verdere herkomst kunnen we aanknopen bij onder meer Oudkerkslavisch po-jašǫ, Litouws júosti, Lets juôzt en Grieks zṓnnumi, allen met de betekenis ‘(om)gorden, omsluiten’, van de wortel pie. *i̯éh₃s-, *ih₃s- (LIV² 311). De Germaanse voortzetting hiervan zou echter *jōs-, *īz- luiden.

Denkbaar is dat de s-aoristus *i̯ḗh₃s-s-, *i̯éh₃s-s-, die anderszins is terug te vinden als Grieks ézōsa, zich ontwikkelde tot pgm. *jēss-, *jōss- en naar analogie van een verleden tijd als *wōsk- bij *waskan- ‘wassen’ leidde tot een nieuwe tegenwoordige tijd en onbepaalde wijs *jassan- ‘(om)gorden, omsluiten’. Hiervan werd vervolgens *jassi- afgeleid.

Bewijs van het bestaan van dit werkwoord ware nnl. jassen ‘slaan; (ver)drijven; hard regenen’. We moeten dan denken aan slaan en (ver)drijven met een gesel, zweep of riem, waarbij het doel als het ware omgordt wordt. Vergelijk hiervoor nnl. gorden in de betekenis ‘geselen met een riem’ en ook nnl. neerslag en geselen met betrekking tot regen. Vergelijk bovendien hoe de hierboven genoemde woorden Litouws júosti en Lets juôzt behalve ‘(om)gorden, omsluiten’ bij uitbreiding beide ook ‘slaan’ betekenen en het tweede zelfs ook ‘haasten’.

--Olivier van Renswoude 20 dec 2016 14:29 (CET)